Na jakie pytania odpowiada czasownik to jedno z podstawowych zagadnień gramatyki języka polskiego, z którym uczniowie spotykają się już na wczesnym etapie nauki. Czasownik jest jedną z najważniejszych części mowy, ponieważ pozwala mówić o czynnościach, stanach, zdarzeniach i procesach. Bez czasowników trudno byłoby tworzyć pełne zdania, opowiadać o tym, co ktoś robi, co się z kimś dzieje albo w jakim stanie znajduje się osoba, zwierzę, rzecz czy zjawisko. To właśnie czasownik sprawia, że wypowiedź staje się dynamiczna i zrozumiała.
Najprościej można powiedzieć, że czasownik odpowiada na pytania: co robi?, co się z nim dzieje?, w jakim jest stanie?. Te trzy pytania pomagają rozpoznać czasownik w większości zdań. Jeżeli wyraz informuje o wykonywanej czynności, zachodzącym zdarzeniu albo stanie, najczęściej jest czasownikiem. Przykłady są bardzo proste: „czyta”, „biegnie”, „śpi”, „choruje”, „rośnie”, „jest”, „myśli”, „marzy”, „zniknął”, „napisała”, „będziemy rozmawiać”. Każdy z tych wyrazów można połączyć z pytaniem właściwym dla czasownika.
Zrozumienie, na jakie pytania odpowiada czasownik, pomaga nie tylko w rozpoznawaniu części mowy. Jest też potrzebne przy analizie zdania, odmianie wyrazów, nauce ortografii, poprawnym budowaniu wypowiedzi i odróżnianiu czasownika od rzeczownika, przymiotnika czy przysłówka. Dlatego warto poznać tę część mowy dokładniej, nie ograniczając się wyłącznie do krótkiej definicji.
Czym jest czasownik
Czasownik to odmienna część mowy, która najczęściej oznacza czynność, stan lub proces. Informuje o tym, że ktoś coś robi, coś się z kimś dzieje albo ktoś lub coś znajduje się w określonym stanie. W zdaniu czasownik bardzo często pełni funkcję orzeczenia, czyli najważniejszej części wypowiedzenia mówiącej o czynności lub stanie podmiotu.
Przykład: w zdaniu „Dziewczynka czyta książkę” czasownikiem jest wyraz „czyta”. Odpowiada on na pytanie: co robi dziewczynka?. W zdaniu „Pies śpi na dywanie” czasownikiem jest „śpi”, ponieważ odpowiada na pytanie: co robi pies?. W zdaniu „Drzewo rośnie przed domem” czasownikiem jest „rośnie”, bo mówi o procesie i odpowiada na pytanie: co się dzieje z drzewem?
Czasownik może opisywać bardzo różne sytuacje. Nie zawsze musi oznaczać wyraźny ruch albo działanie widoczne na pierwszy rzut oka. Czasownikami są również wyrazy takie jak „myśli”, „wie”, „czuje”, „lubi”, „boi się”, „potrzebuje”, „jest”, „wydaje się”. Oznaczają one czynności psychiczne, emocje, stany albo relacje, a niekoniecznie fizyczne działanie.
W języku polskim czasownik jest częścią mowy bardzo bogatą. Odmienia się przez osoby, liczby, czasy, tryby, strony, a w czasie przeszłym i w niektórych formach także przez rodzaje. To sprawia, że jeden czasownik może przyjmować wiele postaci, na przykład: „piszę”, „piszesz”, „pisze”, „pisaliśmy”, „pisała”, „napiszecie”, „napisano”, „pisałby”. Mimo różnych form wszystkie te wyrazy są związane z czynnością pisania.
Na jakie pytania odpowiada czasownik – podstawowa zasada
Najważniejsze pytania czasownika to: co robi?, co się z nim dzieje?, w jakim jest stanie?. W szkole często podaje się właśnie ten zestaw, ponieważ pozwala on szybko rozpoznać czasownik w zdaniu. Warto jednak dobrze zrozumieć, co każde z tych pytań oznacza.
Pytanie co robi? odnosi się do czynności wykonywanej przez osobę, zwierzę, rzecz lub inne zjawisko. Możemy zapytać: co robi mama? Mama gotuje. Co robi uczeń? Uczeń pisze. Co robi kot? Kot miauczy. Co robi wiatr? Wiatr wieje. W każdym z tych zdań czasownik wskazuje na czynność.
Pytanie co się z nim dzieje? dotyczy sytuacji, w których podmiot niekoniecznie świadomie wykonuje czynność, ale zachodzi wobec niego jakiś proces albo zdarzenie. Możemy zapytać: co się dzieje z lodem? Lód topnieje. Co się dzieje z dzieckiem? Dziecko rośnie. Co się dzieje z liśćmi? Liście żółkną. Takie czasowniki pokazują zmianę, przebieg albo wydarzenie.
Pytanie w jakim jest stanie? dotyczy czasowników oznaczających stan. Możemy zapytać: w jakim stanie jest chłopiec? Chłopiec śpi. W jakim stanie jest babcia? Babcia choruje. W jakim stanie jest woda? Woda zamarzła. W jakim stanie jest ktoś lub coś? Jest zmęczony, leży, odpoczywa, czeka. Czasowniki stanu nie zawsze są dynamiczne, ale nadal należą do tej samej części mowy.
Ta podstawowa zasada sprawdza się w większości szkolnych przykładów. Gdy masz wątpliwość, czy dany wyraz jest czasownikiem, spróbuj zadać jedno z tych pytań. Jeżeli odpowiedź pasuje do wyrazu i mówi o czynności, stanie albo zdarzeniu, najprawdopodobniej masz do czynienia z czasownikiem.
Czasownik odpowiada na pytanie „co robi?”
Najbardziej znane pytanie czasownika brzmi: co robi?. To pytanie najłatwiej zapamiętać, ponieważ odnosi się do czynności, które można sobie wyobrazić. Gdy ktoś biega, pisze, śpiewa, tańczy, pracuje, rysuje, gotuje albo czyta, wykonuje określoną czynność. Wyraz nazywający tę czynność jest czasownikiem.
Przykłady są bardzo przejrzyste:
Uczeń pisze zadanie.
Pies szczeka na podwórku.
Babcia piecze ciasto.
Dziecko rysuje dom.
Kierowca prowadzi samochód.
Nauczyciel tłumaczy temat.
Ptak leci nad lasem.
W każdym przykładzie można zadać pytanie „co robi?”. Co robi uczeń? Pisze. Co robi pies? Szczeka. Co robi babcia? Piecze. Co robi nauczyciel? Tłumaczy. Odpowiedzią jest czasownik.
Warto zauważyć, że pytanie „co robi?” można dostosować do osoby i liczby. Przy jednej osobie zapytamy: co robi? Przy wielu osobach: co robią? Przy pierwszej osobie: co robię? albo co robimy? Przy drugiej osobie: co robisz? albo co robicie? Wszystkie te pytania nadal prowadzą do czasownika.
Na przykład: co robię? Czytam. Co robisz? Piszesz. Co robimy? Rozmawiamy. Co robią dzieci? Bawią się. Formy są różne, ale nadal wskazują czynność.
Czasownik odpowiada na pytanie „co się z nim dzieje?”
Drugie ważne pytanie to co się z nim dzieje?. Jest ono szczególnie przydatne wtedy, gdy wyraz nie opisuje czynności wykonywanej świadomie, ale pokazuje zmianę, proces albo zdarzenie. Nie wszystko w języku polega na tym, że ktoś coś celowo robi. Czasami coś po prostu się dzieje.
Przykłady:
Śnieg topnieje.
Kwiaty więdną.
Dziecko rośnie.
Niebo ciemnieje.
Szkło pękło.
Mleko wykipiało.
Liście opadają.
W tych zdaniach nie zawsze można wygodnie zapytać „co robi?”. Oczywiście w pewnym uproszczeniu da się powiedzieć „co robi śnieg? topnieje”, ale naturalniejsze jest pytanie: co się dzieje ze śniegiem? Śnieg topnieje. Co się dzieje z kwiatami? Więdną. Co się dzieje z niebem? Ciemnieje.
Takie czasowniki są bardzo ważne, ponieważ opisują procesy zachodzące w świecie. Dzięki nim możemy mówić o zmianach w przyrodzie, pogodzie, organizmie, przedmiotach i sytuacjach. Wyrazy takie jak „rosnąć”, „maleć”, „blednąć”, „pękać”, „gasnąć”, „zamarzać”, „psuć się”, „starzeć się” są czasownikami, choć nie zawsze oznaczają czynność wykonywaną celowo.
To pytanie pomaga szczególnie wtedy, gdy uczeń myli czasownik z przymiotnikiem. W zdaniu „Liście są żółte” wyraz „żółte” jest przymiotnikiem, bo odpowiada na pytanie „jakie?”. Natomiast w zdaniu „Liście żółkną” wyraz „żółkną” jest czasownikiem, bo odpowiada na pytanie „co się z nimi dzieje?”. Różnica jest bardzo ważna.
Czasownik odpowiada na pytanie „w jakim jest stanie?”
Trzecie podstawowe pytanie brzmi: w jakim jest stanie?. Dotyczy ono czasowników, które opisują stan osoby, zwierzęcia, rzeczy lub zjawiska. Taki czasownik nie zawsze pokazuje ruch lub zmianę. Może mówić o tym, że ktoś śpi, leży, siedzi, choruje, odpoczywa, czeka, istnieje albo znajduje się gdzieś.
Przykłady:
Dziadek śpi.
Kot leży na kanapie.
Mama odpoczywa po pracy.
Dziecko choruje.
Książka leży na stole.
Kwiaty stoją w wazonie.
Woda jest zimna.
W takich zdaniach czasownik opisuje stan. Możemy zapytać: w jakim stanie jest dziadek? Śpi. W jakim stanie jest dziecko? Choruje. W jakim stanie jest mama? Odpoczywa. Gdzie i w jakim stanie znajduje się książka? Leży na stole.
Szczególnie ważny jest czasownik być, ponieważ występuje bardzo często i ma wiele form: jestem, jesteś, jest, jesteśmy, jesteście, są, byłem, była, będzie, będą. Uczniowie czasem nie rozpoznają go jako czasownika, bo nie oznacza typowej czynności. Tymczasem „być” to jeden z najważniejszych czasowników w języku polskim. W zdaniu „Ola jest w domu” wyraz „jest” jest czasownikiem. W zdaniu „Kwiaty są piękne” wyraz „są” również jest czasownikiem.
Czasowniki stanu są niezbędne do opisywania świata. Dzięki nim możemy powiedzieć, że ktoś jest zmęczony, coś znajduje się w określonym miejscu, ktoś odpoczywa, coś istnieje albo trwa.
Jak rozpoznać czasownik w zdaniu
Rozpoznawanie czasownika w zdaniu warto zacząć od zadania pytania. Najpierw trzeba znaleźć wyraz, który mówi o czynności, stanie lub zdarzeniu. Następnie można sprawdzić, czy odpowiada na jedno z podstawowych pytań: co robi?, co się z nim dzieje?, w jakim jest stanie?
Weźmy zdanie: „Mały chłopiec szybko biegnie do szkoły”. W tym zdaniu mamy kilka wyrazów. „Mały” mówi, jaki jest chłopiec, więc jest przymiotnikiem. „Chłopiec” nazywa osobę, więc jest rzeczownikiem. „Szybko” mówi, jak odbywa się czynność, więc jest przysłówkiem. „Biegnie” mówi, co robi chłopiec, więc jest czasownikiem. „Do szkoły” wskazuje kierunek lub miejsce.
W zdaniu „Na parapecie stoi zielona roślina” czasownikiem jest „stoi”. Możemy zapytać: co robi roślina? Stoi. Albo w jakim jest stanie? Stoi na parapecie. Wyraz „zielona” odpowiada na pytanie „jaka?”, więc nie jest czasownikiem. Wyraz „roślina” odpowiada na pytanie „kto? co?”, więc jest rzeczownikiem.
W zdaniu „Wieczorem zaczął padać deszcz” mamy nawet dwa czasowniki: „zaczął” i „padać”. Pierwszy informuje o rozpoczęciu zdarzenia, drugi nazywa samo zjawisko. Takie połączenia są w języku częste, dlatego warto pamiętać, że w jednym zdaniu może występować więcej niż jeden czasownik.
Czasownik jako część mowy i jako orzeczenie
Czasownik jest częścią mowy, ale w zdaniu często pełni funkcję orzeczenia. To rozróżnienie bywa trudne, dlatego warto wyjaśnić je spokojnie. Część mowy to kategoria gramatyczna wyrazu. Czasownik jest częścią mowy tak jak rzeczownik, przymiotnik, przysłówek czy liczebnik. Część zdania to funkcja, jaką wyraz pełni w konkretnym zdaniu. Orzeczenie to część zdania, która mówi o czynności, stanie lub zdarzeniu związanym z podmiotem.
W zdaniu „Ania czyta książkę” wyraz „czyta” jest czasownikiem jako część mowy i jednocześnie orzeczeniem jako część zdania. W zdaniu „Dziecko śpi” wyraz „śpi” jest czasownikiem i orzeczeniem. W zdaniu „Tata będzie gotował obiad” orzeczeniem jest połączenie „będzie gotował”, a jego najważniejszym elementem jest czasownik.
Nie każdy czasownik w zdaniu musi być samodzielnym orzeczeniem, ale bardzo często tak właśnie jest. W zdaniu „Chcę odpocząć” mamy dwa czasowniki: „chcę” i „odpocząć”. Orzeczeniem jest przede wszystkim „chcę”, natomiast „odpocząć” uzupełnia jego znaczenie. W bardziej zaawansowanej analizie można mówić o związkach między czasownikami, ale na podstawowym poziomie najważniejsze jest rozpoznanie, że oba wyrazy są czasownikami.
Bezokolicznik – czasownik w formie podstawowej
Czasownik może występować w formie osobowej albo nieosobowej. Jedną z najważniejszych form nieosobowych jest bezokolicznik. Bezokolicznik odpowiada na pytania: co robić? co zrobić?. To forma podstawowa czasownika, którą często znajdziemy w słowniku.
Przykłady bezokoliczników to: pisać, czytać, biegać, spać, jeść, mówić, pomóc, zrobić, napisać, przynieść, obejrzeć, zrozumieć. Zwykle kończą się na „-ć” lub „-c”, choć w języku polskim występują różne wzory.
Bezokolicznik nie wskazuje osoby. Gdy mówimy „piszę”, wiadomo, że chodzi o pierwszą osobę liczby pojedynczej. Gdy mówimy „piszesz”, wiadomo, że chodzi o drugą osobę. Natomiast „pisać” nie mówi, kto wykonuje czynność. To ogólna nazwa czynności.
W zdaniu bezokolicznik często występuje po innym czasowniku. Przykłady: „Chcę spać”, „Muszę zadzwonić”, „Lubię czytać”, „Możesz wejść”, „Trzeba posprzątać”. W każdym z tych zdań bezokolicznik nadal jest czasownikiem, chociaż nie odpowiada na pytanie „co robi?” w tak prosty sposób jak forma osobowa. Zamiast tego odpowiada na pytanie „co robić?” albo „co zrobić?”.
To ważne, ponieważ uczniowie czasem rozpoznają tylko takie czasowniki jak „idzie”, „mówi”, „śpiewa”, a pomijają formy typu „iść”, „mówić”, „śpiewać”. Tymczasem one również są czasownikami.
Formy osobowe czasownika
Formy osobowe czasownika wskazują, kto wykonuje czynność albo kogo dotyczy stan. W języku polskim wyróżniamy trzy osoby w liczbie pojedynczej i trzy osoby w liczbie mnogiej. Dzięki temu można dokładnie określić, czy mówię o sobie, o tobie, o kimś innym, o nas, o was czy o nich.
Przykład na czasowniku „czytać”:
Ja czytam.
Ty czytasz.
On, ona, ono czyta.
My czytamy.
Wy czytacie.
Oni, one czytają.
Każda z tych form jest czasownikiem. Wszystkie odpowiadają na pytanie związane z czynnością, ale pytanie zmienia się zależnie od osoby. Co robię? Czytam. Co robisz? Czytasz. Co robi? Czyta. Co robimy? Czytamy. Co robicie? Czytacie. Co robią? Czytają.
Formy osobowe są szczególnie ważne w zdaniach, ponieważ bardzo często tworzą orzeczenie. Dzięki nim zdanie ma pełny sens. Wypowiedzenie „Ania książkę” brzmi niepełnie, bo brakuje czasownika. Dopiero „Ania czyta książkę” mówi jasno, co się dzieje.
Czasownik a czas
Czasownik odmienia się przez czasy. W języku polskim najważniejsze są trzy czasy: teraźniejszy, przeszły i przyszły. Dzięki nim można określić, kiedy czynność się odbywa: teraz, wcześniej czy dopiero później.
Czas teraźniejszy informuje o tym, co dzieje się teraz albo ogólnie. Przykłady: piszę, czytasz, idzie, śpiewamy, pracują. Możemy zapytać: co robi teraz? Co robią? Co robisz?
Czas przeszły informuje o tym, co wydarzyło się wcześniej. Przykłady: pisałem, czytała, poszliśmy, zrobiły, widziałeś. Możemy zapytać: co robił? Co zrobiła? Co się wydarzyło?
Czas przyszły informuje o tym, co dopiero nastąpi. Przykłady: napiszę, będę czytać, pójdziemy, zrobią, będzie padać. Możemy zapytać: co zrobi? Co będzie robił? Co się stanie?
Czas czasownika pomaga precyzyjnie opowiadać o wydarzeniach. Porównajmy trzy zdania: „Kasia pisze list”, „Kasia pisała list”, „Kasia napisze list”. W każdym zdaniu występuje czasownik związany z pisaniem, ale każde zdanie oznacza coś innego, bo wskazuje inny czas.
Czasownik a osoba i liczba
Czasownik odmienia się przez osoby i liczby. To oznacza, że jego forma dopasowuje się do wykonawcy czynności. Inaczej powiemy o jednej osobie, inaczej o wielu osobach. Inaczej powiemy o sobie, inaczej o rozmówcy, a jeszcze inaczej o kimś trzecim.
Liczba pojedyncza dotyczy jednej osoby, rzeczy lub istoty: ja czytam, ty czytasz, ona czyta. Liczba mnoga dotyczy wielu osób, rzeczy lub istot: my czytamy, wy czytacie, oni czytają.
Osoba czasownika jest bardzo ważna, ponieważ w języku polskim często można pominąć zaimek osobowy. Zdanie „Czytam książkę” nie zawiera słowa „ja”, ale forma „czytam” od razu pokazuje, że chodzi o pierwszą osobę liczby pojedynczej. Zdanie „Idziemy do domu” nie zawiera słowa „my”, ale forma „idziemy” wskazuje na pierwszą osobę liczby mnogiej.
Dzięki odmianie czasownika wypowiedzi są krótsze i naturalniejsze. Nie musimy za każdym razem mówić „ja”, „ty”, „my”, „wy”, bo informację o osobie często niesie sam czasownik.
Czasownik a rodzaj
W czasie przeszłym czasownik odmienia się również przez rodzaje. To oznacza, że forma czasownika może wskazywać, czy czynność wykonywał mężczyzna, kobieta, dziecko, grupa mężczyzn, grupa kobiet albo grupa mieszana.
Przykłady:
On czytał.
Ona czytała.
Ono czytało.
Oni czytali.
One czytały.
W liczbie pojedynczej mamy rodzaj męski, żeński i nijaki. W liczbie mnogiej ważne jest rozróżnienie na rodzaj męskoosobowy i niemęskoosobowy. Mówimy: „chłopcy czytali”, ale „dziewczynki czytały”, „psy biegały”, „dzieci śpiewały”.
Rodzaj czasownika pomaga dopasować formę do podmiotu. Jest to szczególnie ważne w poprawnej polszczyźnie, ponieważ błędny rodzaj może brzmieć nienaturalnie lub zmieniać sens zdania. Powiemy „Kasia poszła”, ale „Kamil poszedł”. Powiemy „Uczniowie przyszli”, ale „Uczennice przyszły”.
Czasownik dokonany i niedokonany
Czasowniki w języku polskim mają aspekt. Wyróżniamy czasowniki dokonane i niedokonane. To zagadnienie jest bardzo ważne, ponieważ wpływa na znaczenie wypowiedzi i na pytania, które zadajemy.
Czasowniki niedokonane odpowiadają najczęściej na pytanie co robić? albo co robi?. Oznaczają czynność trwającą, powtarzalną albo taką, której zakończenia nie podkreślamy. Przykłady: pisać, czytać, gotować, sprzątać, uczyć się, malować, budować.
Czasowniki dokonane odpowiadają najczęściej na pytanie co zrobić? albo co zrobi?. Oznaczają czynność zakończoną albo taką, której rezultat jest ważny. Przykłady: napisać, przeczytać, ugotować, posprzątać, nauczyć się, namalować, zbudować.
Różnicę dobrze widać w parach:
pisać – napisać,
czytać – przeczytać,
robić – zrobić,
gotować – ugotować,
malować – namalować,
uczyć się – nauczyć się.
Zdanie „Piszę wypracowanie” informuje, że czynność trwa. Zdanie „Napisałem wypracowanie” informuje, że czynność została zakończona. Oba wyrazy są czasownikami, ale różnią się aspektem.
Czasownik a tryb
Czasowniki odmieniają się również przez tryby. Tryb pokazuje stosunek mówiącego do czynności. W języku polskim wyróżnia się przede wszystkim tryb oznajmujący, przypuszczający i rozkazujący.
Tryb oznajmujący służy do informowania o faktach, zdarzeniach i czynnościach. Przykłady: „Piszę list”, „Ola poszła do sklepu”, „Jutro pojedziemy nad morze”. To najbardziej podstawowy tryb.
Tryb przypuszczający wyraża możliwość, przypuszczenie, życzenie albo warunek. Przykłady: „Poszedłbym do kina”, „Zrobiłabym herbatę”, „Gdyby padało, zostalibyśmy w domu”. Charakterystyczne są cząstki „bym”, „byś”, „by”, „byśmy”, „byście”.
Tryb rozkazujący służy do wydawania poleceń, próśb, zakazów lub zachęt. Przykłady: „Usiądź”, „Przeczytaj tekst”, „Nie krzycz”, „Chodźmy”, „Zróbcie zadanie”. Takie formy również są czasownikami, chociaż często odpowiadają bardziej na sens „co masz zrobić?” niż na klasyczne „co robi?”.
Znajomość trybów pomaga lepiej rozumieć funkcję czasownika w wypowiedzi. Ten sam czasownik może informować, prosić, rozkazywać albo wyrażać przypuszczenie.
Czasownik a strona czynna, bierna i zwrotna
Czasownik może występować w różnych stronach. Strona pokazuje, czy podmiot wykonuje czynność, czy jej podlega. Najczęściej mówi się o stronie czynnej, biernej i zwrotnej.
W stronie czynnej podmiot wykonuje czynność. Przykład: „Uczeń napisał wypracowanie”. Uczeń jest wykonawcą czynności. Czasownikiem jest „napisał”.
W stronie biernej podmiot jest odbiorcą czynności. Przykład: „Wypracowanie zostało napisane przez ucznia”. Wypracowanie nie wykonuje czynności, tylko jest jej rezultatem. W stronie biernej często występują formy z czasownikiem „zostać” lub „być” oraz imiesłowem, na przykład „został zbudowany”, „jest czytany”, „była oglądana”.
Strona zwrotna pojawia się wtedy, gdy czynność wraca do wykonawcy albo jest wyrażona z zaimkiem „się”. Przykłady: „Myję się”, „Uczę się”, „Śmieję się”, „Ubierają się”. Nie każdy czasownik z „się” oznacza dosłownie czynność skierowaną na siebie, ale takie formy są bardzo częste i trzeba rozpoznawać je jako czasowniki.
Dzięki stronie czasownika można inaczej przedstawić tę samą sytuację. Zdanie „Robotnicy zbudowali most” brzmi inaczej niż „Most został zbudowany przez robotników”, choć opisuje podobne zdarzenie.
Czasownik a rzeczownik
Uczniowie często mylą czasownik z rzeczownikiem, zwłaszcza gdy oba wyrazy dotyczą podobnego znaczenia. Rzeczownik nazywa osoby, zwierzęta, rzeczy, miejsca, zjawiska i pojęcia. Odpowiada na pytania kto? co?. Czasownik nazywa czynność, stan lub zdarzenie i odpowiada na pytania co robi?, co się z nim dzieje?, w jakim jest stanie?
Porównajmy:
bieg – biega,
śpiew – śpiewa,
czytanie – czyta,
praca – pracuje,
sen – śpi,
choroba – choruje.
Wyraz „bieg” jest rzeczownikiem, bo odpowiada na pytanie „co?”. Wyraz „biega” jest czasownikiem, bo odpowiada na pytanie „co robi?”. Wyraz „choroba” jest rzeczownikiem, a „choruje” czasownikiem. Wyraz „czytanie” może sprawiać trudność, bo oznacza czynność, ale gramatycznie jest rzeczownikiem, ponieważ odpowiada na pytanie „co?” i odmienia się jak rzeczownik: czytanie, czytania, czytaniu.
To ważne rozróżnienie: znaczenie wyrazu nie zawsze wystarcza, trzeba sprawdzić pytanie i odmianę. „Malowanie” oznacza czynność, ale jest rzeczownikiem. „Maluje” jest czasownikiem. „Pływanie” jest rzeczownikiem, „pływa” jest czasownikiem.
Czasownik a przymiotnik
Przymiotnik odpowiada na pytania jaki?, jaka?, jakie?, który?, czyj? i opisuje cechy. Czasownik odpowiada na pytania dotyczące czynności, stanu lub zdarzenia. Różnica jest widoczna w zdaniach.
„Chłopiec jest wesoły” – wyraz „wesoły” jest przymiotnikiem, bo odpowiada na pytanie „jaki?”.
„Chłopiec śmieje się” – wyraz „śmieje się” jest czasownikiem, bo odpowiada na pytanie „co robi?”.
„Liście są zielone” – „zielone” to przymiotnik.
„Liście zielenieją” – „zielenieją” to czasownik.
„Dziewczynka jest smutna” – „smutna” to przymiotnik.
„Dziewczynka smuci się” – „smuci się” to czasownik.
Przymiotnik opisuje cechę, a czasownik pokazuje czynność, stan lub zmianę. Czasem oba wyrazy są znaczeniowo bliskie, ale pełnią inną funkcję. Dlatego warto zawsze zadawać pytanie do konkretnego wyrazu.
Czasownik a przysłówek
Przysłówek odpowiada najczęściej na pytania jak?, gdzie?, kiedy? i określa czasownik, przymiotnik lub inny przysłówek. Czasownik natomiast odpowiada na pytania związane z czynnością, stanem i zdarzeniem.
W zdaniu „Ola pięknie śpiewa” czasownikiem jest „śpiewa”, bo odpowiada na pytanie „co robi?”. Wyraz „pięknie” jest przysłówkiem, bo odpowiada na pytanie „jak śpiewa?”. W zdaniu „Chłopiec szybko biegnie” czasownikiem jest „biegnie”, a przysłówkiem „szybko”. W zdaniu „Wczoraj padał deszcz” czasownikiem jest „padał”, a przysłówkiem „wczoraj”, ponieważ mówi, kiedy padał.
Przysłówki często stoją blisko czasowników, dlatego łatwo je pomylić. Warto zapamiętać prostą zasadę: czasownik mówi, co się dzieje, a przysłówek dopowiada, jak, gdzie lub kiedy się to dzieje.
Czasowniki oznaczające czynności fizyczne
Najłatwiejsze do rozpoznania są czasowniki oznaczające czynności fizyczne. To wyrazy, które opisują działania widoczne, konkretne i często związane z ruchem. Należą do nich między innymi: iść, biec, skakać, pisać, rysować, gotować, sprzątać, otwierać, zamykać, nieść, podnosić, rzucać, łapać, tańczyć, pływać.
W zdaniach takie czasowniki są bardzo wyraźne:
Dzieci skaczą przez kałuże.
Kucharz kroi warzywa.
Tata naprawia rower.
Pies biegnie za piłką.
Zawodnik rzuca piłkę do kosza.
Każdy z tych wyrazów odpowiada na pytanie „co robi?”. Dzieci skaczą, kucharz kroi, tata naprawia, pies biegnie, zawodnik rzuca. To klasyczne czasowniki czynnościowe.
Czasowniki oznaczające czynności umysłowe
Czasownik nie musi oznaczać czynności widocznej na zewnątrz. Może również dotyczyć myślenia, pamiętania, rozumienia, planowania, wyobrażania sobie albo podejmowania decyzji. Są to czasowniki oznaczające czynności umysłowe.
Przykłady: myśleć, wiedzieć, rozumieć, pamiętać, zapominać, planować, uważać, sądzić, przypuszczać, analizować, wyobrażać sobie, decydować.
W zdaniu „Uczeń rozumie zadanie” czasownikiem jest „rozumie”. Nie widzimy tej czynności tak jak biegania czy pisania, ale nadal jest to czasownik. Możemy zapytać: co robi uczeń? Rozumie zadanie. W zdaniu „Mama pamięta o spotkaniu” czasownikiem jest „pamięta”. W zdaniu „Projektant planuje nowy dom” czasownikiem jest „planuje”.
Takie czasowniki są bardzo ważne w tekstach opisujących emocje, naukę, pracę, rozmowy i decyzje. Bez nich trudno byłoby mówić o tym, co dzieje się w ludzkim umyśle.
Czasowniki oznaczające emocje i uczucia
Kolejną grupę stanowią czasowniki związane z emocjami. Opisują one to, co ktoś czuje albo przeżywa. Przykłady to: kochać, lubić, bać się, cieszyć się, smucić się, martwić się, tęsknić, złościć się, zachwycać się, wstydzić się, denerwować się.
W zdaniu „Ania cieszy się z prezentu” czasownikiem jest „cieszy się”. Odpowiada na pytanie: co robi Ania? Cieszy się. W zdaniu „Chłopiec boi się burzy” czasownikiem jest „boi się”. W zdaniu „Babcia tęskni za wnukami” czasownikiem jest „tęskni”.
Czasowniki emocji często występują z zaimkiem „się”, ale nie zawsze. Mówimy „cieszyć się”, „bać się”, „martwić się”, ale też „kochać”, „lubić”, „tęsknić”. Wszystkie te wyrazy są czasownikami, ponieważ opisują stan emocjonalny lub przeżycie.
Czasowniki oznaczające stany
Czasowniki stanu opisują sytuację, w której ktoś lub coś znajduje się w określonym położeniu, kondycji albo sposobie istnienia. Nie muszą oznaczać aktywnego działania. Przykłady to: być, istnieć, leżeć, siedzieć, stać, spać, chorować, odpoczywać, czekać, milczeć, trwać.
W zdaniu „Dziecko śpi” czasownik „śpi” opisuje stan dziecka. W zdaniu „Dom stoi przy lesie” czasownik „stoi” opisuje położenie domu. W zdaniu „Cisza trwała długo” czasownik „trwała” mówi o utrzymywaniu się stanu.
Czasowniki stanu są czasem mniej oczywiste, bo nie zawsze można je łatwo połączyć z działaniem. Jednak odpowiadają na pytanie „w jakim jest stanie?” albo informują o istnieniu, trwaniu i położeniu. Dlatego są pełnoprawnymi czasownikami.
Czasowniki oznaczające zjawiska przyrody
W języku polskim wiele czasowników opisuje zjawiska przyrody i pogodę. Są to na przykład: padać, grzmieć, błyskać się, wiać, świtać, zmierzchać, mżyć, lać, prószyć, topnieć, zamarzać, parować.
Zdania z takimi czasownikami często nie mają typowego wykonawcy czynności. Mówimy: „Pada deszcz”, „Grzmi”, „Świta”, „Wieje”, „Zmierzcha”. Czasownik nadal jest obecny, chociaż trudno wskazać osobę, która wykonuje czynność. To ważne, ponieważ uczeń nie powinien szukać wyłącznie czasowników odnoszących się do ludzi.
W zdaniu „Od rana pada” czasownikiem jest „pada”. W zdaniu „Nad lasem błyskało się” czasownikiem jest „błyskało się”. W zdaniu „Wieczorem zamarzła woda” czasownikiem jest „zamarzła”.
Takie przykłady pokazują, że czasownik nie zawsze odpowiada na pytanie „co robi osoba?”. Czasem lepiej zapytać: co się dzieje? albo jakie zjawisko zachodzi?
Czasownik w zdaniu pojedynczym
W zdaniu pojedynczym czasownik najczęściej pełni funkcję orzeczenia i stanowi centrum wypowiedzi. To wokół niego budowane są inne części zdania. Podmiot mówi, kto lub co wykonuje czynność, a dopełnienia i okoliczniki dopowiadają, kogo, czego, gdzie, kiedy, jak albo dlaczego dotyczy czynność.
Przykład: „Marek rano czyta gazetę w kuchni”. Czasownikiem jest „czyta”. Podmiotem jest „Marek”. Wyraz „gazetę” mówi, co czyta Marek. Wyraz „rano” mówi, kiedy czyta. Wyrażenie „w kuchni” mówi, gdzie czyta. Bez czasownika zdanie straciłoby sens, bo nie wiedzielibyśmy, co robi Marek.
W zdaniu „Pies głośno szczekał za płotem” czasownikiem jest „szczekał”. Pozostałe wyrazy dopowiadają, kto szczekał, jak szczekał i gdzie szczekał. Czasownik organizuje całe zdanie.
Dlatego przy analizie zdania często warto najpierw znaleźć orzeczenie, czyli zwykle czasownik. Gdy wiemy, co się dzieje, łatwiej rozpoznać pozostałe części zdania.
Czasownik w zdaniu złożonym
W zdaniu złożonym może występować więcej niż jeden czasownik, ponieważ zdanie złożone składa się z co najmniej dwóch wypowiedzeń składowych. Każde z nich zwykle ma własne orzeczenie.
Przykład: „Ania odrobiła lekcje i poszła na spacer”. W tym zdaniu mamy dwa czasowniki: „odrobiła” i „poszła”. Pierwszy mówi, co Ania zrobiła najpierw, drugi mówi, co zrobiła później.
Inny przykład: „Kiedy zaczęło padać, dzieci wróciły do domu”. Czasowniki to „zaczęło padać” oraz „wróciły”. Jedna część zdania mówi o pogodzie, druga o zachowaniu dzieci.
W zdaniach złożonych rozpoznawanie czasowników jest szczególnie ważne, ponieważ pomaga określić granice zdań składowych. Jeżeli w wypowiedzeniu pojawiają się dwa lub trzy orzeczenia, bardzo możliwe, że mamy do czynienia ze zdaniem złożonym.
Czasownik w poleceniach i instrukcjach
Czasowniki bardzo często pojawiają się w poleceniach, przepisach, instrukcjach i regulaminach. W takich tekstach zwykle występują w trybie rozkazującym albo w bezokoliczniku.
Przykłady poleceń: „Przeczytaj tekst”, „Podkreśl czasowniki”, „Otwórz zeszyt”, „Zapisz odpowiedź”, „Uzupełnij zdania”. Czasowniki to: przeczytaj, podkreśl, otwórz, zapisz, uzupełnij. Odpowiadają na pytanie: co masz zrobić?
W instrukcjach często spotkamy bezokoliczniki: „Włożyć kartę”, „Nacisnąć przycisk”, „Zamknąć pokrywę”, „Odczekać pięć minut”. Choć te formy nie wskazują osoby, nadal są czasownikami, bo nazywają czynności.
W przepisach kulinarnych czasowniki są podstawą tekstu: pokrój, wymieszaj, dodaj, zagotuj, piecz, odstaw, podawaj. Bez czasowników instrukcja byłaby niezrozumiała, ponieważ to one mówią, jakie działania należy wykonać i w jakiej kolejności.
Czasownik w opowiadaniu
W opowiadaniu czasowniki są szczególnie ważne, ponieważ prowadzą akcję. Pokazują, co robią bohaterowie, co się wydarzyło i jak zmienia się sytuacja. Im lepiej dobrane czasowniki, tym żywszy i ciekawszy tekst.
Porównajmy dwa fragmenty. Pierwszy: „Chłopiec był w lesie. Potem był przy rzece. Potem był w domu”. Drugi: „Chłopiec wszedł do lasu, pobiegł w stronę rzeki, zatrzymał się na moście, a później wrócił do domu”. Drugi fragment jest ciekawszy, ponieważ zawiera konkretne czasowniki: wszedł, pobiegł, zatrzymał się, wrócił.
Czasowniki mogą nadawać tekstowi tempo. Wyrazy takie jak „ruszył”, „skoczył”, „krzyknął”, „uciekł”, „zauważył” budują dynamikę. Wyrazy takie jak „siedział”, „czekał”, „milczał”, „rozmyślał” spowalniają akcję i tworzą nastrój.
Dlatego w pisaniu opowiadań warto zwracać uwagę na czasowniki. Zamiast ciągle używać ogólnych wyrazów „był”, „miał”, „robił”, można wybierać dokładniejsze czasowniki, które lepiej pokazują sytuację.
Czasownik w opisie
Choć opis kojarzy się głównie z przymiotnikami, czasowniki również są w nim potrzebne. Pomagają pokazać położenie, stan, wygląd i wrażenie. W opisie często pojawiają się czasowniki: jest, znajduje się, stoi, leży, wisi, rozciąga się, przypomina, wygląda, otacza, prowadzi, błyszczy, pachnie.
Przykład: „Na środku pokoju stoi drewniany stół. Nad nim wisi jasna lampa, a przy oknie znajduje się wygodny fotel. Na ścianie wiszą rodzinne zdjęcia”. Czasowniki „stoi”, „wisi”, „znajduje się”, „wiszą” pomagają uporządkować opis i wskazać rozmieszczenie elementów.
W opisie przyrody czasowniki mogą ożywiać tekst: „Wiatr porusza gałęziami, liście szeleszczą, strumień płynie między kamieniami, a słońce odbija się w wodzie”. Dzięki czasownikom opis nie jest statyczny, lecz bardziej obrazowy.
Najczęstsze trudności w rozpoznawaniu czasownika
Najczęstsza trudność polega na tym, że uczniowie szukają tylko wyrazów oznaczających ruch. Tymczasem czasownik może oznaczać także stan, uczucie, myślenie, proces lub zjawisko. „Śpi”, „myśli”, „jest”, „choruje”, „pamięta” to czasowniki, choć nie wszystkie opisują widoczną czynność.
Druga trudność dotyczy bezokoliczników. Wyrazy „czytać”, „robić”, „iść”, „zobaczyć”, „pomóc” są czasownikami, chociaż nie wskazują osoby. Odpowiadają na pytania „co robić?” albo „co zrobić?”.
Trzecia trudność dotyczy rzeczowników odczasownikowych, takich jak „czytanie”, „pisanie”, „bieganie”, „gotowanie”. Oznaczają czynności, ale są rzeczownikami, bo odpowiadają na pytanie „co?” i odmieniają się przez przypadki.
Czwarta trudność pojawia się przy formach z „się”: „uczy się”, „myje się”, „śmieje się”, „boi się”. Całe połączenie należy traktować jako formę czasownikową, a nie rozdzielać sensu w przypadkowy sposób.
Jak ćwiczyć rozpoznawanie czasowników
Najlepszym sposobem na naukę jest praca na zdaniach. Warto czytać krótkie wypowiedzenia i zadawać pytania do poszczególnych wyrazów. Jeśli wyraz odpowiada na pytanie „co robi?”, „co się z nim dzieje?”, „w jakim jest stanie?”, „co robić?” albo „co zrobić?”, prawdopodobnie jest czasownikiem.
Można też ćwiczyć zamianę form. Jeśli wyraz da się odmienić przez osoby, na przykład: piszę, piszesz, pisze, piszemy, piszecie, piszą, mamy do czynienia z czasownikiem. Jeśli da się utworzyć czas przeszły lub przyszły, to kolejna wskazówka: pisałem, pisała, będę pisać, napiszę.
Dobrym ćwiczeniem jest także wyszukiwanie czasowników w krótkich tekstach. Najpierw można podkreślać tylko oczywiste czynności, a później szukać czasowników oznaczających stany i procesy. Dzięki temu uczeń zauważa, że czasownik to nie tylko „biega” i „skacze”, ale też „jest”, „trwa”, „myśli”, „rośnie”, „zależy”, „wydaje się”.
Krótka metoda rozpoznawania czasownika krok po kroku
Aby rozpoznać czasownik, warto zastosować prostą metodę. Najpierw przeczytaj całe zdanie i zastanów się, co się w nim dzieje. Następnie znajdź wyraz, który mówi o czynności, stanie albo zdarzeniu. Potem zadaj do niego pytanie: co robi?, co się z nim dzieje?, w jakim jest stanie?, co robić?, co zrobić?. Na końcu sprawdź, czy wyraz można odmienić przez osoby, czasy lub liczby.
Na przykład w zdaniu „Po lekcjach dzieci pobiegły na boisko” najważniejsze jest to, że dzieci coś zrobiły. Co zrobiły dzieci? Pobiegły. Wyraz „pobiegły” jest czasownikiem. Można go odmienić: pobiegłem, pobiegła, pobiegliśmy, pobiegną. Można też utworzyć bezokolicznik: pobiec.
W zdaniu „Na niebie pojawiły się ciemne chmury” pytamy: co się stało z chmurami? Pojawiły się. Czasownikiem jest „pojawiły się”. W zdaniu „Mój brat jest zmęczony” pytamy: w jakim jest stanie? Jest zmęczony. Czasownikiem jest „jest”, a „zmęczony” opisuje stan jako przymiotnik lub forma przymiotnikowa.
Dlaczego czasownik jest tak ważny w języku
Czasownik jest jednym z filarów zdania. To on najczęściej mówi, co robi podmiot i co dzieje się w wypowiedzi. Bez czasownika wiele zdań byłoby niepełnych albo brzmiałoby jak luźne zestawienie wyrazów. Porównajmy: „Dziewczynka w ogrodzie kwiaty” oraz „Dziewczynka podlewa w ogrodzie kwiaty”. Dopiero czasownik „podlewa” nadaje wypowiedzi sens.
Czasownik pozwala także budować relacje czasowe. Dzięki niemu wiemy, czy coś dzieje się teraz, wydarzyło się w przeszłości czy dopiero nastąpi. Zdania „Pada deszcz”, „Padał deszcz” i „Będzie padał deszcz” różnią się właśnie formą czasownika.
Czasowniki wpływają również na styl. Tekst z precyzyjnymi czasownikami jest żywszy i bardziej obrazowy. Zamiast pisać „zrobił ruch ręką”, można napisać „machnął”, „wskazał”, „dotknął”, „chwycił” albo „odsunął”. Każdy z tych czasowników niesie inne znaczenie.
Czasownik w nauce ortografii
Rozpoznawanie czasowników pomaga także w ortografii. Wiele zasad pisowni dotyczy właśnie form czasownikowych. Przykładem jest pisownia „nie” z czasownikami. W języku polskim „nie” z czasownikami piszemy zasadniczo osobno, na przykład: nie czytam, nie pisze, nie poszli, nie zrobię, nie chcemy, nie pamiętasz.
Aby zastosować tę zasadę, trzeba najpierw rozpoznać czasownik. Jeśli uczeń wie, że „czytam” jest czasownikiem, łatwiej zapamięta pisownię „nie czytam”. Jeśli wie, że „pisanie” jest rzeczownikiem, zrozumie różnicę między „nie piszę” a „niepisanie” w określonych kontekstach.
Czasowniki są też ważne przy pisowni końcówek, na przykład „-ę” i „-ą” w formach osobowych: idę, piszę, widzę, robią, mówią, siedzą. Poprawna odmiana czasownika pomaga unikać wielu błędów językowych.
Czasownik w nauce składni
Składnia zajmuje się budową zdań, a czasownik odgrywa w niej główną rolę. W wielu zdaniach to właśnie czasownik decyduje, jakie inne wyrazy mogą się pojawić. Mówimy, że czasownik łączy się z określonymi dopełnieniami i okolicznikami.
Na przykład czasownik „czytać” często wymaga informacji, co ktoś czyta: czytać książkę, gazetę, wiadomość. Czasownik „mieszkać” łączy się z informacją gdzie: mieszkać w Warszawie, na wsi, przy ulicy Lipowej. Czasownik „dać” zwykle łączy się z informacją co i komu: dać prezent siostrze, dać dziecku wodę.
Dzięki czasownikom zdania mają strukturę. Można powiedzieć, że czasownik jest jak centrum, do którego dołączają inne elementy. Dlatego rozpoznanie czasownika ułatwia analizę całego zdania.
Czasownik w języku codziennym
W codziennych rozmowach używamy czasowników nieustannie. Mówimy, co robimy, co planujemy, co czujemy, czego chcemy i co się wydarzyło. Zdania takie jak „Idę do sklepu”, „Zadzwonię później”, „Nie wiem”, „Lubię tę piosenkę”, „Pada deszcz”, „Muszę odpocząć” opierają się na czasownikach.
Czasowniki są potrzebne w pytaniach: „Przyjdziesz?”, „Zrobiłeś zadanie?”, „Widzisz to?”, „Chcesz herbaty?”. Są potrzebne w prośbach: „Pomóż mi”, „Podaj sól”, „Zaczekaj chwilę”. Są potrzebne w opowieściach: „Wczoraj spotkałam koleżankę, poszłyśmy do parku i długo rozmawiałyśmy”.
Im lepiej rozumiemy czasowniki, tym łatwiej świadomie budować wypowiedzi. Dotyczy to zarówno uczniów, jak i dorosłych, którzy chcą pisać poprawniej i bardziej precyzyjnie.
Najważniejsze informacje o pytaniach czasownika
Czasownik odpowiada przede wszystkim na pytania: co robi?, co się z nim dzieje?, w jakim jest stanie?. W formie bezokolicznika odpowiada także na pytania: co robić? co zrobić?. Te pytania pozwalają rozpoznać czasownik w zdaniu i odróżnić go od innych części mowy.
Czasownik może oznaczać czynność fizyczną, czynność umysłową, emocję, stan, proces, zmianę albo zjawisko przyrody. Może występować w różnych osobach, liczbach, czasach, trybach i rodzajach. Może mieć formę osobową, na przykład „piszę”, „czytasz”, „idą”, albo nieosobową, na przykład „pisać”, „czytać”, „iść”.
Najprostsza zasada jest taka: jeśli wyraz mówi, że ktoś coś robi, coś się wydarza, coś trwa, ktoś coś czuje albo znajduje się w jakimś stanie, najprawdopodobniej jest to czasownik. Wystarczy zadać właściwe pytanie i sprawdzić, czy odpowiedź pasuje do znaczenia zdania.
