Fraza przymiotnik pytanie najczęściej pojawia się podczas nauki części mowy, rozwiązywania ćwiczeń gramatycznych oraz przygotowywania się do sprawdzianu z języka polskiego. Aby poprawnie rozpoznać przymiotnik w zdaniu, trzeba wiedzieć, na jakie pytania odpowiada, jaki wyraz określa i w jaki sposób się odmienia. Podstawowa zasada jest prosta: przymiotnik odpowiada na pytania: jaki?, jaka?, jakie?, który?, która?, które?, czyj?, czyja?, czyje?
Przymiotnik jest odmienną częścią mowy, która najczęściej określa rzeczownik. Informuje o cechach osób, zwierząt, przedmiotów, miejsc, zjawisk i pojęć. Dzięki przymiotnikom można powiedzieć nie tylko, że widzimy dom, psa albo książkę, lecz także wskazać, jaki jest dom, czyj jest pies albo która książka została wybrana. Zdania stają się przez to bardziej dokładne, obrazowe i zrozumiałe.
W zdaniu „Na stole leży czerwona książka” przymiotnik „czerwona” odpowiada na pytanie jaka książka?. W zdaniu „To jest mój zeszyt” wyraz „mój” odpowiada na pytanie czyj zeszyt?. W wypowiedzeniu „Wybrałem drugą odpowiedź” wyraz „drugą” odpowiada na pytanie którą odpowiedź?. Wszystkie te określenia odnoszą się do rzeczowników, ale przekazują nieco inne informacje.
Znajomość pytań przymiotnika pomaga nie tylko rozpoznawać tę część mowy. Jest również potrzebna przy odmianie przez przypadki, liczby i rodzaje, podczas stopniowania, przy analizie składniowej oraz w tworzeniu poprawnych opisów. Przymiotniki są bowiem jednymi z najczęściej używanych wyrazów w języku polskim.
Czym jest przymiotnik?
Przymiotnik to odmienna część mowy określająca najczęściej właściwości, cechy, przynależność albo kolejność związaną z rzeczownikiem. Może opisywać wygląd, wielkość, kolor, kształt, charakter, stan, materiał, pochodzenie, relację, przeznaczenie albo przynależność.
Przykładowo w połączeniu „wysokie drzewo” przymiotnik „wysokie” informuje o rozmiarze drzewa. W wyrażeniu „drewniany stół” wyraz „drewniany” wskazuje materiał, z którego wykonano przedmiot. W połączeniu „szkolny plecak” przymiotnik „szkolny” określa związek plecaka ze szkołą. W wyrażeniu „mamina torebka” wyraz „mamina” informuje o przynależności.
Przymiotnik zwykle pozostaje w związku z rzeczownikiem i dostosowuje do niego swoją formę. Mówimy „zielony liść”, „zielona trawa”, „zielone jabłko” oraz „zielone drzewa”. Zmiana rodzaju lub liczby rzeczownika powoduje zmianę formy przymiotnika.
Ta zgodność jest jedną z najważniejszych cech przymiotnika. W języku polskim przymiotnik dostosowuje się do rzeczownika pod względem:
- rodzaju;
- liczby;
- przypadku.
Dlatego ten sam przymiotnik może występować w wielu różnych formach, na przykład: „dobry”, „dobra”, „dobre”, „dobrego”, „dobrej”, „dobrym”, „dobrzy” czy „dobrych”.
Przymiotnik pytanie – na jakie pytania odpowiada?
Najważniejsze pytania przymiotnika to:
- jaki?, jaka?, jakie?;
- który?, która?, które?;
- czyj?, czyja?, czyje?
Są to formy podstawowe, podawane najczęściej w mianowniku liczby pojedynczej. W zdaniach pytania te zmieniają swoją formę zależnie od przypadka, rodzaju i liczby. Możemy więc pytać również: jakiego?, jakiej?, jakiemu?, jaką?, jakim?, których?, której?, czyjego?, czyjej?, czyimi? i na wiele innych sposobów.
Przykład: „Widzę wysokiego mężczyznę”. Przymiotnik „wysokiego” odpowiada na pytanie jakiego mężczyznę?. W zdaniu „Rozmawiam z miłą nauczycielką” przymiotnik „miłą” odpowiada na pytanie z jaką nauczycielką?. W zdaniu „Nie ma mojej książki” zaimek przymiotny „mojej” odpowiada na pytanie czyjej książki?
Pytanie trzeba więc dopasować do formy rzeczownika. Nie zawsze będzie brzmiało dokładnie „jaki?”, „jaka?” albo „jakie?”. Te trzy formy są podstawą, ale w konkretnym zdaniu mogą przyjmować odpowiednie zakończenia przypadkowe.
Przymiotnik odpowiada na pytanie jaki
Pytanie jaki? zadajemy zwykle do rzeczowników rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej. Odpowiedzią może być przymiotnik określający wygląd, wielkość, charakter, kolor, właściwość, materiał albo inny rodzaj cechy.
Przykłady:
„duży dom” – jaki dom? duży;
„spokojny chłopiec” – jaki chłopiec? spokojny;
„czerwony samochód” – jaki samochód? czerwony;
„drewniany stół” – jaki stół? drewniany;
„zimny wiatr” – jaki wiatr? zimny.
Pytanie „jaki?” pomaga rozpoznać przymiotnik, ale warto zwrócić uwagę na rzeczownik, do którego odnosi się określenie. W wyrażeniu „szybki pociąg” przymiotnik „szybki” określa rzeczownik „pociąg”. W zdaniu „Pociąg jedzie szybko” wyraz „szybko” nie jest już przymiotnikiem, lecz przysłówkiem, ponieważ odpowiada na pytanie jak jedzie?
Zmienione formy pytania jaki
Jeśli rzeczownik występuje w innym przypadku, pytanie również przyjmuje inną formę. Przykładowo:
„Nie widzę wysokiego budynku” – jakiego budynku?
„Przyglądam się nowemu samochodowi” – jakiemu samochodowi?
„Rozmawiam o ciekawym filmie” – o jakim filmie?
„Idę z dobrym kolegą” – z jakim kolegą?
W każdym z tych zdań pytanie pochodzi od podstawowej formy „jaki?”, ale zostało odmienione tak, aby zgadzało się z rzeczownikiem.
Przymiotnik odpowiada na pytanie jaka
Pytanie jaka? zadajemy najczęściej do rzeczowników rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej. Przymiotnik określający taki rzeczownik zwykle ma w mianowniku zakończenie „-a”.
Przykłady:
„ładna sukienka” – jaka sukienka? ładna;
„wysoka wieża” – jaka wieża? wysoka;
„zimna woda” – jaka woda? zimna;
„ciekawa książka” – jaka książka? ciekawa;
„trudna decyzja” – jaka decyzja? trudna.
Podobnie jak w przypadku rodzaju męskiego forma pytania zmienia się wraz z przypadkiem. Możemy zapytać: jakiej?, jaką?, z jaką?, o jakiej?
Przykładowo w zdaniu „Szukam czerwonej sukienki” pytamy: jakiej sukienki?. W zdaniu „Widzę wysoką wieżę” pytamy: jaką wieżę?. W zdaniu „Rozmawiam o ciekawej książce” pytanie brzmi: o jakiej książce?
Przymiotnik odpowiada na pytanie jakie
Pytanie jakie? może odnosić się do rzeczowników rodzaju nijakiego w liczbie pojedynczej, a także do rzeczowników niemęskoosobowych w liczbie mnogiej.
Przykłady w liczbie pojedynczej:
„małe dziecko” – jakie dziecko? małe;
„niebieskie niebo” – jakie niebo? niebieskie;
„trudne zadanie” – jakie zadanie? trudne;
„ciepłe mleko” – jakie mleko? ciepłe;
„zielone pole” – jakie pole? zielone.
Przykłady w liczbie mnogiej:
„kolorowe kwiaty” – jakie kwiaty? kolorowe;
„wysokie drzewa” – jakie drzewa? wysokie;
„nowe książki” – jakie książki? nowe;
„wygodne krzesła” – jakie krzesła? wygodne.
W liczbie mnogiej odnoszącej się do osób rodzaju męskoosobowego pytanie zwykle przyjmuje formę jacy?. Mówimy więc: „zdolni uczniowie” – jacy uczniowie? zdolni, „uprzejmi lekarze” – jacy lekarze? uprzejmi.
Przymiotnik odpowiada na pytanie który
Niektóre określenia nie opisują bezpośrednio cechy, lecz wskazują, o który element chodzi. Odpowiadają wtedy na pytania który?, która?, które?
Przykłady:
„pierwszy zawodnik” – który zawodnik? pierwszy;
„druga strona” – która strona? druga;
„trzecie piętro” – które piętro? trzecie;
„ostatni autobus” – który autobus? ostatni;
„następna lekcja” – która lekcja? następna.
W szkolnej analizie do pytania „który?” często przyporządkowuje się liczebniki porządkowe, takie jak „pierwszy”, „drugi” czy „dziesiąty”. Trzeba jednak pamiętać, że współczesna gramatyka zalicza te wyrazy do liczebników, choć odmieniają się one podobnie jak przymiotniki i pełnią funkcję określeń rzeczownika.
Na pytanie „który?” mogą odpowiadać również wyrazy wskazujące wybór lub kolejność, na przykład „ten”, „tamten”, „kolejny”, „poprzedni”, „następny” i „ostatni”. Dokładna klasyfikacja zależy od rodzaju wyrazu oraz przyjętego ujęcia gramatycznego.
Odmiana pytania który
Pytanie „który?” również odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje. Możemy więc zapytać:
„Nie pamiętam pierwszego rozdziału” – którego rozdziału?
„Przyglądam się drugiej ilustracji” – której ilustracji?
„Wybrałem trzecią odpowiedź” – którą odpowiedź?
„Rozmawiamy o ostatnim spotkaniu” – o którym spotkaniu?
Pytanie zawsze musi być dopasowane gramatycznie do rzeczownika.
Przymiotnik odpowiada na pytanie czyj
Pytania czyj?, czyja?, czyje? odnoszą się do przynależności. Pozwalają ustalić, do kogo należy dana osoba, rzecz, przestrzeń albo określony element.
Przykłady:
„mamin telefon” – czyj telefon? mamin;
„siostrzana sukienka” – czyja sukienka? siostrzana;
„ojcowskie narzędzia” – czyje narzędzia? ojcowskie;
„koci ogon” – czyj ogon? koci;
„ptasie gniazdo” – czyje gniazdo? ptasie.
W języku polskim pytania te często łączą się z przymiotnikami dzierżawczymi albo zaimkami przymiotnymi. Przymiotniki dzierżawcze to między innymi: „mamin”, „ojcowy”, „braterski”, „psi”, „koci” czy „ptasi”. Zaimki przymiotne to natomiast: „mój”, „twój”, „jego”, „jej”, „nasz”, „wasz” i „ich”.
W szkolnych ćwiczeniach wyrazy odpowiadające na pytanie „czyj?” mogą być traktowane jako określenia podobne do przymiotników. W dokładniejszej analizie trzeba jednak odróżnić właściwy przymiotnik od zaimka przymiotnego.
Jak rozpoznać przymiotnik w zdaniu?
Aby poprawnie rozpoznać przymiotnik, warto przeprowadzić analizę w kilku etapach. Najpierw trzeba znaleźć rzeczownik. Następnie należy poszukać wyrazu, który go określa. Potem zadajemy pytanie: jaki?, jaka?, jakie?, który?, czyj? w odpowiednio odmienionej formie.
Rozważmy zdanie: „Mały pies biegnie przez zielony ogród”.
W zdaniu występują dwa rzeczowniki: „pies” i „ogród”. Do rzeczownika „pies” zadajemy pytanie: jaki pies? Odpowiedź: „mały”. Do rzeczownika „ogród” pytamy: jaki ogród? Odpowiedź: „zielony”. Wyrazy „mały” i „zielony” są przymiotnikami.
W zdaniu „Uczennica kupiła nową książkę” rzeczownikiem jest między innymi „książkę”. Pytamy: jaką książkę? Odpowiedź: „nową”. Forma pytania i forma przymiotnika znajdują się w bierniku rodzaju żeńskiego.
Najważniejsze jest sprawdzenie, czy dany wyraz rzeczywiście określa rzeczownik. Sama końcówka nie zawsze wystarczy. Wyraz „dobrze” jest podobny znaczeniowo do „dobry”, ale jest przysłówkiem, ponieważ określa czynność i odpowiada na pytanie „jak?”
Przymiotnik a rzeczownik
Przymiotnik jest silnie związany z rzeczownikiem, ponieważ zwykle opisuje jego cechę. Rzeczownik nazywa osoby, zwierzęta, przedmioty, miejsca, zjawiska lub pojęcia, a przymiotnik je charakteryzuje.
W wyrażeniu „stary dom” rzeczownik „dom” nazywa budynek, natomiast przymiotnik „stary” mówi, jaki on jest. W połączeniu „letnia burza” rzeczownik „burza” nazywa zjawisko, a przymiotnik „letnia” określa jego związek z porą roku.
Przymiotnik może występować przed rzeczownikiem albo po nim. W polszczyźnie neutralny szyk to najczęściej przymiotnik przed rzeczownikiem, na przykład „piękny krajobraz”. Można jednak powiedzieć również „krajobraz piękny i spokojny”, szczególnie gdy chcemy mocniej podkreślić cechę albo nadać wypowiedzi charakter literacki.
Zgodność przymiotnika z rzeczownikiem
Przymiotnik zgadza się z rzeczownikiem pod względem rodzaju, liczby i przypadka. Oznacza to, że oba wyrazy przyjmują zgodne formy.
Przykładowo:
„nowy samochód” – rodzaj męski, liczba pojedyncza, mianownik;
„nowa książka” – rodzaj żeński, liczba pojedyncza, mianownik;
„nowe okno” – rodzaj nijaki, liczba pojedyncza, mianownik;
„nowe samochody” – liczba mnoga, forma niemęskoosobowa;
„nowi uczniowie” – liczba mnoga, forma męskoosobowa.
Jeśli rzeczownik zmienia przypadek, zmienia się także przymiotnik:
„nowy samochód”;
„nowego samochodu”;
„nowemu samochodowi”;
„nowym samochodem”;
„o nowym samochodzie”.
Ta zależność jest podstawą odmiany przymiotników.
Przymiotnik a przysłówek
Jednym z najczęstszych błędów jest mylenie przymiotnika z przysłówkiem. Obie części mowy mogą pochodzić od tego samego tematu i mieć podobne znaczenie, ale odpowiadają na inne pytania.
Przymiotnik określa najczęściej rzeczownik i odpowiada na pytania: jaki?, jaka?, jakie? Przysłówek najczęściej określa czasownik i odpowiada na pytanie jak?
Porównajmy:
„szybki samochód” – jaki samochód? szybki;
„samochód jedzie szybko” – jak jedzie? szybko.
„piękny śpiew” – jaki śpiew? piękny;
„śpiewa pięknie” – jak śpiewa? pięknie.
„dokładna praca” – jaka praca? dokładna;
„pracuje dokładnie” – jak pracuje? dokładnie.
Najlepszym sposobem odróżniania tych części mowy jest ustalenie, jaki wyraz jest określany. Jeśli określany jest rzeczownik, mamy zwykle przymiotnik. Jeśli czasownik, przymiotnik lub inny przysłówek, najczęściej mamy przysłówek.
Przymiotnik a zaimek przymiotny
Wyrazy takie jak „mój”, „twój”, „nasz”, „ten”, „tamten”, „jaki” i „który” mogą przypominać przymiotniki, ponieważ odmieniają się podobnie i określają rzeczownik. W dokładnej klasyfikacji gramatycznej są jednak zaimkami przymiotnymi.
Przykład:
„Mój plecak leży na krześle”.
Wyraz „mój” odpowiada na pytanie czyj plecak? i określa rzeczownik „plecak”, ale nie nazywa konkretnej cechy. Zastępuje określenie właściciela.
W zdaniu „Ta książka jest ciekawa” wyraz „ta” wskazuje określoną książkę. Jest zaimkiem przymiotnym, natomiast „ciekawa” jest właściwym przymiotnikiem określającym jej cechę.
Na wczesnych etapach nauki najważniejsze jest rozumienie funkcji określenia. W bardziej zaawansowanej analizie warto rozróżniać przymiotniki, liczebniki porządkowe i zaimki przymiotne, nawet jeśli mogą odpowiadać na podobne pytania.
Przymiotnik a imiesłów przymiotnikowy
Imiesłowy przymiotnikowe również przypominają przymiotniki. Odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje oraz odpowiadają na pytania właściwe dla przymiotnika, ale powstają od czasowników i zachowują znaczenie czynności lub stanu.
Przykłady:
„śpiące dziecko” – jakie dziecko? śpiące;
„zamknięte okno” – jakie okno? zamknięte;
„czytający uczeń” – jaki uczeń? czytający;
„napisana wiadomość” – jaka wiadomość? napisana.
Wyraz „śpiące” pochodzi od czasownika „spać”, a „napisana” od czasownika „napisać”. Są to imiesłowy przymiotnikowe, a nie zwykłe przymiotniki, mimo że w zdaniu określają rzeczowniki podobnie jak przymiotniki.
W szkolnej analizie trzeba więc sprawdzić nie tylko pytanie, ale także pochodzenie i znaczenie wyrazu.
Rodzaje przymiotników ze względu na znaczenie
Przymiotniki można podzielić na kilka grup znaczeniowych. Najczęściej wyróżnia się przymiotniki jakościowe, relacyjne i dzierżawcze. Taki podział pomaga zrozumieć, jakie informacje przekazuje określenie.
Przymiotniki jakościowe
Przymiotniki jakościowe nazywają cechy, które mogą występować z różnym natężeniem. Opisują między innymi wielkość, wygląd, kolor, charakter, temperaturę, smak albo ocenę.
Przykłady to:
„duży”, „mały”, „ładny”, „brzydki”, „mądry”, „silny”, „ciepły”, „słodki”, „jasny”, „głośny”.
Wiele przymiotników jakościowych można stopniować. Można powiedzieć: „duży – większy – największy” albo „ładny – ładniejszy – najładniejszy”. Można także tworzyć od nich przysłówki, na przykład „ładny – ładnie” i „głośny – głośno”.
Przymiotniki relacyjne
Przymiotniki relacyjne wskazują związek rzeczownika z innym przedmiotem, materiałem, miejscem, czasem, dziedziną lub przeznaczeniem. Zwykle nie oznaczają cechy, która może występować w większym lub mniejszym stopniu.
Przykłady:
„drewniany stół” – wykonany z drewna;
„szkolny budynek” – związany ze szkołą;
„zimowy płaszcz” – przeznaczony na zimę;
„medyczny sprzęt” – związany z medycyną;
„papierowa torba” – wykonana z papieru.
Przymiotników relacyjnych zwykle nie stopniujemy. Nie mówimy standardowo „bardziej drewniany stół” ani „najbardziej zimowy płaszcz”, ponieważ ich znaczenie nie wyraża stopnia cechy.
Przymiotniki dzierżawcze
Przymiotniki dzierżawcze informują o przynależności. Odpowiadają najczęściej na pytania czyj?, czyja?, czyje?
Przykłady:
„mamina sukienka”;
„ojcowski zegarek”;
„koci ogon”;
„psi kojec”;
„ptasie pióro”.
Takie przymiotniki wskazują właściciela, źródło albo przynależność do określonej osoby lub istoty.
Odmiana przymiotnika przez rodzaje
W liczbie pojedynczej przymiotnik odmienia się przez rodzaje: męski, żeński i nijaki. W obrębie rodzaju męskiego ważne mogą być również dokładniejsze podziały związane z kategorią żywotności i osobowości, szczególnie podczas odmiany przez przypadki.
Podstawowe formy można zobaczyć na przykładzie przymiotnika „dobry”:
- rodzaj męski: dobry chłopiec, dobry pies, dobry pomysł;
- rodzaj żeński: dobra dziewczynka, dobra książka;
- rodzaj nijaki: dobre dziecko, dobre rozwiązanie.
Przymiotnik dopasowuje swoją końcówkę do rodzaju rzeczownika. Najczęściej w mianowniku liczby pojedynczej rodzaj męski ma końcówkę „-y” lub „-i”, żeński „-a”, a nijaki „-e” albo „-ie”.
Przykładowo:
„wysoki budynek”;
„wysoka wieża”;
„wysokie drzewo”.
Odmiana przymiotnika przez liczby
Przymiotnik występuje w liczbie pojedynczej albo mnogiej. W liczbie mnogiej rozróżnia się formę męskoosobową i niemęskoosobową.
Porównajmy:
„mądry uczeń” – liczba pojedyncza;
„mądrzy uczniowie” – liczba mnoga, rodzaj męskoosobowy;
„mądre uczennice” – liczba mnoga, forma niemęskoosobowa;
„mądre psy” – liczba mnoga, forma niemęskoosobowa;
„mądre rozwiązania” – liczba mnoga, forma niemęskoosobowa.
W liczbie mnogiej forma męskoosobowa odnosi się do grup obejmujących mężczyzn lub osoby płci męskiej. Forma niemęskoosobowa dotyczy między innymi kobiet, dzieci, zwierząt, przedmiotów i pojęć.
Przykładowo mówimy:
„dobrzy lekarze”;
„dobre lekarki”;
„dobre psy”;
„dobre pomysły”.
Odmiana przymiotnika przez przypadki
Przymiotniki odmieniają się przez siedem przypadków, podobnie jak rzeczowniki. Forma przymiotnika zależy od przypadku rzeczownika, który przymiotnik określa.
Na przykładzie wyrażenia „dobry uczeń” odmiana w liczbie pojedynczej wygląda następująco:
Mianownik: dobry uczeń – kto? co?
Dopełniacz: dobrego ucznia – kogo? czego?
Celownik: dobremu uczniowi – komu? czemu?
Biernik: dobrego ucznia – kogo? co?
Narzędnik: dobrym uczniem – z kim? z czym?
Miejscownik: dobrym uczniu – o kim? o czym?
Wołacz: dobry uczniu!
Pytanie do przymiotnika również przyjmuje odpowiednią formę:
jaki uczeń?;
jakiego ucznia?;
jakiemu uczniowi?;
z jakim uczniem?;
o jakim uczniu?
Odmiana przymiotnika rodzaju żeńskiego
Na przykładzie wyrażenia „ciekawa książka”:
Mianownik: ciekawa książka;
Dopełniacz: ciekawej książki;
Celownik: ciekawej książce;
Biernik: ciekawą książkę;
Narzędnik: ciekawą książką;
Miejscownik: ciekawej książce;
Wołacz: ciekawa książko!
Pytania brzmią odpowiednio: jaka?, jakiej?, jakiej?, jaką?, z jaką?, o jakiej?
Odmiana przymiotnika rodzaju nijakiego
Na przykładzie wyrażenia „małe dziecko”:
Mianownik: małe dziecko;
Dopełniacz: małego dziecka;
Celownik: małemu dziecku;
Biernik: małe dziecko;
Narzędnik: małym dzieckiem;
Miejscownik: małym dziecku;
Wołacz: małe dziecko!
W mianowniku i bierniku forma jest taka sama, ale w pozostałych przypadkach przymiotnik przyjmuje inne zakończenia.
Stopniowanie przymiotników
Przymiotniki jakościowe można często stopniować. Stopniowanie służy do porównywania natężenia cechy. Wyróżniamy stopień równy, wyższy i najwyższy.
Przykład:
„wysoki” – stopień równy;
„wyższy” – stopień wyższy;
„najwyższy” – stopień najwyższy.
Stopień równy informuje o cesze bez porównania. Stopień wyższy wskazuje większe natężenie cechy niż w innym przypadku. Stopień najwyższy oznacza największe natężenie w porównywanej grupie.
Przykładowo:
„Ten budynek jest wysoki”.
„Tamten budynek jest wyższy”.
„Wieżowiec jest najwyższy ze wszystkich”.
Stopniowanie proste
W stopniowaniu prostym do tematu przymiotnika dodaje się odpowiedni przyrostek, a w stopniu najwyższym także przedrostek „naj-”.
Przykłady:
„ładny – ładniejszy – najładniejszy”;
„mądry – mądrzejszy – najmądrzejszy”;
„cichy – cichszy – najcichszy”;
„szybki – szybszy – najszybszy”;
„ciemny – ciemniejszy – najciemniejszy”.
Czasem podczas stopniowania zachodzą zmiany w temacie wyrazu. Jest to normalne zjawisko językowe.
Stopniowanie opisowe
Niektóre przymiotniki stopniuje się za pomocą wyrazów „bardziej” i „najbardziej”, a przy zmniejszaniu natężenia cechy – „mniej” i „najmniej”.
Przykłady:
„interesujący – bardziej interesujący – najbardziej interesujący”;
„skomplikowany – bardziej skomplikowany – najbardziej skomplikowany”;
„dokładny – mniej dokładny – najmniej dokładny”.
Stopniowanie opisowe jest szczególnie częste przy długich przymiotnikach oraz imiesłowach o znaczeniu przymiotnikowym.
Stopniowanie nieregularne
Niektóre przymiotniki mają nieregularne formy stopnia wyższego i najwyższego.
Przykłady:
„dobry – lepszy – najlepszy”;
„zły – gorszy – najgorszy”;
„duży – większy – największy”;
„mały – mniejszy – najmniejszy”.
Form tych nie da się utworzyć przez prostą zmianę końcówki, dlatego trzeba je zapamiętać.
Których przymiotników nie stopniujemy?
Nie wszystkie przymiotniki można stopniować. Zwykle nie stopniuje się przymiotników relacyjnych i dzierżawczych, ponieważ wyrażają one relację albo przynależność, a nie cechę o różnym natężeniu.
Nie mówimy standardowo:
„bardziej drewniany”;
„najbardziej szkolny”;
„bardziej mamin”;
„najbardziej papierowy”.
Możliwe są jednak użycia przenośne lub stylistyczne, w których takie stopniowanie pojawia się celowo. Przykładowo ktoś może powiedzieć, że jakiś strój jest „bardziej zimowy” niż inny. Nie zmienia to faktu, że w podstawowej analizie gramatycznej przymiotników relacyjnych zwykle się nie stopniuje.
Przymiotnik jako przydawka
W zdaniu przymiotnik bardzo często pełni funkcję przydawki, czyli określenia rzeczownika. Przydawka odpowiada między innymi na pytania: jaki?, która?, czyj?, ile?
Przykład:
„Czerwony samochód stoi przed domem”.
Przymiotnik „czerwony” jest częścią mowy, a w analizie zdania pełni funkcję przydawki odnoszącej się do podmiotu „samochód”.
W zdaniu „Kupiłem nową książkę” przymiotnik „nową” jest przydawką określającą dopełnienie „książkę”.
Trzeba pamiętać, że przymiotnik to część mowy, a przydawka to część zdania. Nie są to pojęcia tożsame, choć przymiotnik bardzo często występuje właśnie w funkcji przydawki.
Przymiotnik jako orzecznik
Przymiotnik może także pełnić funkcję orzecznika w orzeczeniu imiennym. Dzieje się tak, gdy łączy się z czasownikiem posiłkowym, takim jak „być”, „stać się” albo „zostać”, i określa cechę podmiotu.
Przykłady:
„Niebo jest błękitne”.
„Zadanie okazało się trudne”.
„Chłopiec stał się odważny”.
„Zupa była gorąca”.
W zdaniu „Niebo jest błękitne” wyraz „błękitne” jest przymiotnikiem i pełni funkcję orzecznika. Razem z czasownikiem „jest” tworzy orzeczenie imienne „jest błękitne”.
Przymiotnik nie musi więc zawsze stać bezpośrednio obok rzeczownika. Może być od niego oddzielony czasownikiem, ale nadal określać jego cechę.
Przymiotnik w opisie postaci
Przymiotniki odgrywają bardzo ważną rolę w opisie postaci. Pozwalają przedstawić wygląd, charakter, zachowanie, stan emocjonalny i sposób odbierania bohatera przez narratora.
Przy opisywaniu wyglądu można używać przymiotników takich jak: „wysoki”, „niski”, „szczupły”, „barczysty”, „jasnowłosy”, „elegancki”, „blady” czy „uśmiechnięty”.
Charakter mogą opisywać wyrazy: „odważny”, „uczciwy”, „cierpliwy”, „życzliwy”, „pracowity”, „impulsywny”, „nieśmiały”, „uparty” i „odpowiedzialny”.
Dzięki przymiotnikom opis nie ogranicza się do wymienienia elementów wyglądu. Można także pokazać stosunek autora do postaci. Wyrazy „dostojny”, „ponury”, „sympatyczny” i „groźny” zawierają określoną ocenę.
Przymiotnik w opisie miejsca i krajobrazu
W opisie miejsca przymiotniki pomagają oddać wygląd, atmosferę, kolory, rozmiary i nastrój przestrzeni. Można dzięki nim tworzyć bardziej plastyczne obrazy.
Przykład:
„Przed nami rozciągała się szeroka, zielona dolina otoczona wysokimi, skalistymi górami”.
Przymiotniki „szeroka”, „zielona”, „wysokimi” i „skalistymi” sprawiają, że odbiorca może łatwiej wyobrazić sobie krajobraz.
W opisie miasta mogą pojawić się określenia: „zatłoczone ulice”, „zabytkowe kamienice”, „nowoczesne biurowce”, „wąskie alejki” i „rozświetlone witryny”. Każdy przymiotnik dodaje informację, której nie przekazywałby sam rzeczownik.
Przymiotnik w charakterystyce
Charakterystyka wymaga używania przymiotników opisujących cechy zewnętrzne i wewnętrzne. Warto jednak nie ograniczać się do prostego wyliczania określeń. Dobrze jest uzasadniać każdą cechę zachowaniem bohatera.
Zamiast napisać wyłącznie „Bohater był odważny”, można rozwinąć wypowiedź: „Bohater był odważny, ponieważ mimo zagrożenia zdecydował się pomóc słabszym”.
Przymiotnik „odważny” nazywa cechę, natomiast dalsza część zdania ją uzasadnia. Dzięki temu charakterystyka jest bardziej przekonująca i dojrzała.
Przydatne w charakterystyce mogą być przymiotniki:
„lojalny”, „uczciwy”, „wrażliwy”, „samodzielny”, „rozsądny”, „lekkomyślny”, „zarozumiały”, „troskliwy”, „konsekwentny”, „ambitny”.
Należy dopasowywać je do rzeczywistych zachowań opisywanej postaci.
Przymiotnik w opowiadaniu
W opowiadaniu przymiotniki pomagają budować atmosferę, przedstawiać bohaterów i tworzyć przestrzeń wydarzeń. Powinny jednak być stosowane świadomie. Zbyt duża liczba określeń może spowolnić akcję i obciążyć tekst.
Zdanie „Bohater wszedł do domu” przekazuje podstawową informację. Zdanie „Zmęczony bohater wszedł do opuszczonego domu” od razu wzbogaca scenę. Wiemy coś o stanie bohatera i charakterze miejsca.
Jeszcze bardziej rozbudowane zdanie mogłoby brzmieć: „Zmęczony i przemoczony bohater ostrożnie wszedł do starego, opuszczonego domu”. W tej wersji pojawia się więcej informacji, ale trzeba pilnować, aby opis nie stał się przesadny.
Dobry przymiotnik powinien wnosić konkretną treść. Nie należy dodawać określeń tylko po to, aby zdanie było dłuższe.
Przymiotnik w rozprawce
W rozprawce przymiotniki często służą ocenie argumentów, postaw, zjawisk i wydarzeń. Można używać określeń takich jak „ważny”, „trafny”, „przekonujący”, „istotny”, „niesprawiedliwy”, „odpowiedzialny” czy „moralny”.
Przykłady:
„Decyzja bohatera była odpowiedzialna”.
„Przedstawiony argument jest przekonujący”.
„Taka postawa może być niebezpieczna”.
W tekście argumentacyjnym ważne jest jednak uzasadnienie oceny. Sam przymiotnik „ważny” nie wyjaśnia jeszcze, dlaczego argument ma znaczenie. Lepiej napisać: „Jest to ważny argument, ponieważ pokazuje konsekwencje decyzji bohatera dla całej społeczności”.
Przymiotniki oceniające powinny więc współpracować z logicznym uzasadnieniem.
Przymiotnik w reklamie
Przymiotniki są niezwykle często używane w języku reklamy. Mają podkreślać zalety produktu, usługi albo marki i wpływać na sposób odbierania przekazu.
W reklamach pojawiają się określenia takie jak:
„nowoczesny”, „wyjątkowy”, „naturalny”, „skuteczny”, „niezawodny”, „szybki”, „bezpieczny”, „ekonomiczny”, „luksusowy” i „innowacyjny”.
Takie wyrazy mają charakter wartościujący. Nie tylko opisują produkt, lecz także sugerują odbiorcy, że warto go wybrać. Dlatego podczas analizy reklamy warto zwracać uwagę na przymiotniki i zastanawiać się, czy przedstawiają sprawdzalne właściwości, czy przede wszystkim budują atrakcyjny wizerunek.
Jak tworzy się przymiotniki?
Przymiotniki mogą być wyrazami podstawowymi albo powstawać od innych części mowy, szczególnie rzeczowników i czasowników. Tworzy się je za pomocą odpowiednich przyrostków.
Od rzeczownika „drewno” powstaje przymiotnik „drewniany”. Od „szkoła” – „szkolny”, od „zima” – „zimowy”, od „miasto” – „miejski”, a od „historia” – „historyczny”.
Przymiotniki mogą również powstawać od nazw miejsc, krajów i narodowości:
„Polska – polski”;
„Europa – europejski”;
„Warszawa – warszawski”;
„Kraków – krakowski”;
„Gdańsk – gdański”.
Od czasowników tworzone są między innymi przymiotniki i imiesłowy wskazujące związek z czynnością, na przykład „czytelny” od „czytać” albo „męczący” od „męczyć”.
Pisownia nie z przymiotnikami
Pisownia „nie” z przymiotnikami jest ważnym zagadnieniem ortograficznym. Z przymiotnikami w stopniu równym „nie” piszemy zazwyczaj łącznie:
„niedobry”;
„nieładny”;
„niemiły”;
„niewysoki”;
„niesprawiedliwy”.
Przykład: „To był niełatwy sprawdzian”.
Z przymiotnikami w stopniu wyższym i najwyższym „nie” piszemy zwykle oddzielnie:
„nie lepszy”;
„nie gorszy”;
„nie większy”;
„nie najładniejszy”;
„nie najmądrzejszy”.
Przykład: „Ten wynik jest nie lepszy od poprzedniego”.
Przeciwstawienie a pisownia nie
„Nie” piszemy oddzielnie również wtedy, gdy w zdaniu pojawia się wyraźne przeciwstawienie.
Przykład:
„To nie łatwe, ale trudne zadanie”.
„Był nie spokojny, lecz wyraźnie zdenerwowany”.
W takich zdaniach zaprzeczenie dotyczy jednej cechy i zostaje zestawione z inną, dlatego pisownia jest rozdzielna.
Pisownia przymiotników złożonych
Przymiotniki złożone mogą być pisane łącznie albo z łącznikiem. Zależy to od relacji między ich członami.
Jeśli pierwszy człon określa drugi i powstaje jedno znaczenie, przymiotnik zapisujemy zwykle łącznie:
„jasnoniebieski”;
„ciemnozielony”;
„długoterminowy”;
„wysokoprocentowy”.
Jeśli człony są równorzędne, stosuje się łącznik:
„biało-czerwony”;
„polsko-niemiecki”;
„społeczno-gospodarczy”;
„naukowo-techniczny”.
W wyrażeniu „biało-czerwona flaga” oba kolory są równie ważne. W przymiotniku „jasnoniebieski” pierwszy człon określa odcień drugiego, dlatego zapis jest łączny.
Wielka i mała litera w przymiotnikach
Przymiotniki utworzone od nazw własnych najczęściej zapisujemy małą literą, jeśli oznaczają cechę, pochodzenie albo związek z danym miejscem.
Przykłady:
„polska literatura”;
„warszawska ulica”;
„europejska kultura”;
„mickiewiczowski styl”.
Wielka litera może pojawić się w niektórych nazwach własnych, tytułach, nazwach geograficznych, instytucjach lub określeniach dzierżawczych tworzonych tradycyjnie od imion i nazwisk, zależnie od kontekstu oraz obowiązujących zasad.
W zwykłym opisie przymiotniki narodowościowe zapisujemy małą literą: „polski”, „niemiecki”, „francuski”. Nazwy mieszkańców i narodowości jako rzeczowniki zapisuje się natomiast wielką literą: „Polak”, „Niemiec”, „Francuz”.
Najczęstsze błędy przy rozpoznawaniu przymiotnika
Pierwszym częstym błędem jest uznawanie każdego wyrazu odpowiadającego na pytanie „jaki?” za zwykły przymiotnik. Na podobne pytania mogą odpowiadać także zaimki przymiotne, liczebniki porządkowe i imiesłowy przymiotnikowe.
Drugim błędem jest mylenie przymiotnika z przysłówkiem. W wyrażeniu „ładny obraz” wyraz „ładny” jest przymiotnikiem, a w zdaniu „ładnie maluje” wyraz „ładnie” jest przysłówkiem.
Trzecim problemem jest nieuwzględnianie zgodności z rzeczownikiem. Niepoprawne jest połączenie „ładny sukienka”. Poprawnie mówimy „ładna sukienka”, ponieważ rzeczownik ma rodzaj żeński.
Czwartym błędem jest niewłaściwe stopniowanie, na przykład „bardziej lepszy”. Forma „lepszy” sama jest już stopniem wyższym przymiotnika „dobry”, dlatego nie należy dodawać do niej słowa „bardziej”.
Niepoprawne jest też wyrażenie „najbardziej najlepszy”. Poprawna forma brzmi po prostu „najlepszy”.
Jak zadawać pytanie do przymiotnika?
Pytanie do przymiotnika należy zadawać od rzeczownika. Najpierw odnajdujemy rzeczownik, a następnie sprawdzamy, jaki wyraz go określa.
Przykład:
„Na półce stoi niebieski wazon”.
Rzeczownikiem jest „wazon”. Pytamy: jaki wazon? Odpowiedź: „niebieski”.
„Dziewczynka założyła czerwoną sukienkę”.
Pytamy: jaką sukienkę? Odpowiedź: „czerwoną”.
„Rozmawialiśmy o trudnym zadaniu”.
Pytamy: o jakim zadaniu? Odpowiedź: „trudnym”.
Pytanie musi zgadzać się z przypadkiem, rodzajem i liczbą rzeczownika. Dzięki temu łatwiej rozpoznać odpowiednią formę przymiotnika.
Przykłady zdań z przymiotnikami
W zdaniu „Mały kot śpi na miękkim fotelu” występują dwa przymiotniki. Wyraz „mały” odpowiada na pytanie jaki kot?, a „miękkim” na pytanie na jakim fotelu?
W zdaniu „Młoda nauczycielka przygotowała ciekawe ćwiczenie” przymiotnik „młoda” określa nauczycielkę, a „ciekawe” określa ćwiczenie.
W zdaniu „Zobaczyliśmy wysokie góry pokryte białym śniegiem” wyraz „wysokie” odpowiada na pytanie jakie góry?, a „białym” na pytanie jakim śniegiem? Wyraz „pokryte” jest natomiast imiesłowem przymiotnikowym.
W zdaniu „To była najtrudniejsza część całego zadania” przymiotnik „najtrudniejsza” występuje w stopniu najwyższym i odpowiada na pytanie jaka część?
Ćwiczeniowa analiza przymiotników
Rozważmy zdanie:
„W starym ogrodzie rosły wysokie drzewa i kolorowe kwiaty”.
Przymiotnik „starym” określa rzeczownik „ogrodzie” i odpowiada na pytanie w jakim ogrodzie?. Wyraz „wysokie” określa rzeczownik „drzewa” i odpowiada na pytanie jakie drzewa?. Przymiotnik „kolorowe” odnosi się do rzeczownika „kwiaty” i odpowiada na pytanie jakie kwiaty?
Kolejny przykład:
„Mój młodszy brat kupił nowy rower”.
Wyraz „mój” jest zaimkiem przymiotnym odpowiadającym na pytanie czyj brat?. Wyraz „młodszy” jest przymiotnikiem w stopniu wyższym i odpowiada na pytanie jaki brat?. Wyraz „nowy” określa rower i odpowiada na pytanie jaki rower?
Taka analiza pokazuje, że w zdaniu obok przymiotników mogą występować inne wyrazy o podobnej odmianie i funkcji.
Jak znaleźć przymiotnik w dłuższym tekście?
W dłuższym tekście najlepiej najpierw podkreślić rzeczowniki. Następnie trzeba sprawdzić, czy obok nich lub w dalszej części zdania znajdują się wyrazy opisujące ich cechy.
Przykład:
„Wczesnym rankiem zmęczony podróżnik dotarł do niewielkiej, górskiej wioski”.
Rzeczowniki to „rankiem”, „podróżnik” i „wioski”. Wyraz „wczesnym” określa „rankiem”, „zmęczony” odnosi się do „podróżnika”, a „niewielkiej” i „górskiej” określają „wioski”.
Trzeba przy tym pamiętać, że „zmęczony” może być analizowany jako imiesłów przymiotnikowy, zależnie od kontekstu i szkolnego zakresu materiału. Samo pytanie „jaki podróżnik?” nie wystarcza więc zawsze do dokładnej klasyfikacji.
Przymiotniki synonimiczne
Synonimy to wyrazy o takim samym lub podobnym znaczeniu. Stosowanie różnych przymiotników synonimicznych pomaga unikać powtórzeń i wzbogacać styl wypowiedzi.
Zamiast wielokrotnie pisać „ładny”, można użyć określeń: „piękny”, „urodziwy”, „atrakcyjny”, „zachwycający”, „malowniczy” lub „estetyczny”, zależnie od opisywanego rzeczownika.
Zamiast „duży” można zastosować: „wielki”, „ogromny”, „obszerny”, „rozległy”, „masywny” albo „potężny”.
Nie każdy synonim pasuje jednak do każdego rzeczownika. Możemy powiedzieć „rozległy teren”, ale nie zawsze „rozległy pies”. Dobór przymiotnika powinien uwzględniać znaczenie i kontekst.
Przymiotniki o znaczeniu przeciwstawnym
Antonimy to wyrazy o znaczeniu przeciwstawnym. Przymiotniki bardzo często tworzą pary antonimiczne.
Przykłady:
„duży – mały”;
„wysoki – niski”;
„jasny – ciemny”;
„dobry – zły”;
„ciepły – zimny”;
„łatwy – trudny”;
„szybki – wolny”;
„głośny – cichy”.
Znajomość antonimów pomaga wzbogacać słownictwo oraz budować porównania i kontrasty. W opisie można napisać: „Pierwszy pokój był jasny i przestronny, natomiast drugi ciemny i ciasny”.
Przymiotniki określające kolory
Nazwy kolorów są częstymi przymiotnikami. Odpowiadają na pytania „jaki?”, „jaka?” i „jakie?” oraz dopasowują swoją formę do rzeczownika.
Przykłady:
„czerwony samochód”;
„czerwona sukienka”;
„czerwone jabłko”;
„czerwoni zawodnicy”;
„czerwone kwiaty”.
Niektóre określenia kolorów są nieodmienne, szczególnie zapożyczone nazwy takie jak „khaki” czy „beige” w określonych użyciach, choć część z nich ma również przyswojone polskie formy. W standardowych ćwiczeniach najczęściej analizuje się odmienne przymiotniki, takie jak „biały”, „czarny”, „zielony”, „niebieski” i „żółty”.
Przymiotniki określające materiał
Przymiotniki materiałowe wskazują, z czego wykonany jest dany przedmiot. Należą zwykle do przymiotników relacyjnych.
Przykłady:
„drewniane krzesło”;
„szklana butelka”;
„metalowy stelaż”;
„wełniany sweter”;
„bawełniana koszula”;
„papierowa torba”.
Odpowiadają na pytania „jaki?”, „jaka?” albo „jakie?”, ale zwykle nie podlegają stopniowaniu. Stół może być drewniany lub niedrewniany, natomiast określenie „bardziej drewniany” nie jest standardowym sposobem wyrażania tej właściwości.
Przymiotniki określające pochodzenie i miejsce
Przymiotniki mogą wskazywać pochodzenie osoby, przedmiotu, produktu, stylu albo zjawiska.
Przykłady:
„polska literatura”;
„włoska kuchnia”;
„francuski ser”;
„górska miejscowość”;
„miejski autobus”;
„wiejskie gospodarstwo”.
Wyrazy takie jak „polski”, „włoski” i „francuski” określają związek z krajem albo kulturą. Przymiotniki „miejski” i „wiejski” wskazują relację z miastem lub wsią.
Podobnie jak wiele innych przymiotników relacyjnych nie zawsze można je naturalnie stopniować.
Przymiotniki określające charakter i emocje
Przymiotniki służą również do opisywania charakteru, osobowości i stanów emocjonalnych człowieka.
Cechy pozytywne mogą wyrażać słowa:
„uczciwy”, „życzliwy”, „pracowity”, „odważny”, „cierpliwy”, „lojalny”, „troskliwy”, „odpowiedzialny”.
Cechy negatywne mogą opisywać wyrazy:
„leniwy”, „nieuczciwy”, „złośliwy”, „arogancki”, „lekkomyślny”, „samolubny”, „agresywny”.
Stany emocjonalne wyrażają między innymi:
„smutny”, „radosny”, „zdenerwowany”, „przestraszony”, „spokojny”, „zaskoczony”.
Trzeba jednak pamiętać, że część takich form może być imiesłowami o funkcji przymiotnikowej, na przykład „zdenerwowany” czy „zaskoczony”.
Przymiotnik jako sposób wartościowania
Przymiotniki mogą opisywać właściwości obiektywne albo wyrażać ocenę. Określenie „drewniany stół” przekazuje stosunkowo sprawdzalną informację o materiale. Wyrażenie „wspaniały stół” ma już charakter oceniający.
Do przymiotników wartościujących należą między innymi:
„dobry”, „zły”, „piękny”, „brzydki”, „ważny”, „niepotrzebny”, „doskonały”, „słaby”, „wyjątkowy”.
Takie wyrazy są częste w recenzjach, reklamach, komentarzach i wypowiedziach perswazyjnych. Pokazują stosunek osoby mówiącej do przedmiotu lub zjawiska.
Podczas analizy tekstu warto rozróżniać opis od oceny. Zdanie „Samochód ma czerwony lakier” informuje o kolorze. Zdanie „Samochód ma przepiękny lakier” zawiera już wyraźną ocenę.
Nadmiar przymiotników w tekście
Przymiotniki wzbogacają wypowiedź, ale ich nadmiar może ją osłabić. Zdanie wypełnione wieloma podobnymi określeniami staje się ciężkie i przesadne.
Przykład:
„Piękna, cudowna, wspaniała, zachwycająca i niezwykła dziewczyna weszła do wielkiego, ogromnego, potężnego domu”.
Takie zdanie zawiera wiele określeń o podobnym znaczeniu. Lepszy efekt może dać wybór jednego lub dwóch trafnych przymiotników:
„Elegancka dziewczyna weszła do okazałego domu”.
Najważniejsza jest precyzja. Trafny przymiotnik wnosi więcej niż kilka ogólnych określeń.
Przymiotnik w języku potocznym i oficjalnym
Dobór przymiotników zależy od stylu wypowiedzi. W języku potocznym często pojawiają się określenia takie jak „fajny”, „super”, „świetny”, „dziwny” czy „okropny”. Są zrozumiałe, ale zwykle mało precyzyjne.
W tekście oficjalnym lub naukowym lepiej stosować określenia dokładniejsze, na przykład:
zamiast „fajny pomysł” – „trafny pomysł”;
zamiast „super wynik” – „bardzo dobry wynik”;
zamiast „dziwna sytuacja” – „nietypowa sytuacja”;
zamiast „okropny błąd” – „poważny błąd”.
Świadomy dobór przymiotników pozwala dopasować styl do sytuacji komunikacyjnej.
Przymiotnik w nauce języków obcych
Rozpoznawanie przymiotników w języku polskim pomaga także podczas nauki języków obcych. W wielu językach przymiotniki również określają rzeczowniki, ale mogą zajmować inne miejsce w zdaniu i podlegać innym zasadom odmiany.
W języku polskim przymiotnik zwykle zgadza się z rzeczownikiem pod względem rodzaju, liczby i przypadku. W języku angielskim przymiotnik na ogół nie odmienia się przez rodzaje ani liczby. Mówimy „a small house” i „small houses”, a forma „small” pozostaje taka sama.
Dzięki znajomości polskiej gramatyki łatwiej dostrzec różnice między systemami językowymi i rozumieć funkcję określeń.
Przymiotnik pytanie w szkolnych ćwiczeniach
W ćwiczeniach szkolnych polecenia mogą wymagać podkreślenia przymiotników, zadania do nich pytań, określenia rodzaju, liczby i przypadku albo podania stopnia.
Przy analizie wyrażenia „wysokiej wieży” można ustalić:
- część mowy: przymiotnik;
- pytanie: jakiej wieży?;
- liczba: pojedyncza;
- rodzaj: żeński;
- przypadek: dopełniacz.
Dla wyrażenia „najlepsi zawodnicy”:
- część mowy: przymiotnik;
- pytanie: jacy zawodnicy?;
- liczba: mnoga;
- rodzaj: męskoosobowy;
- przypadek: mianownik;
- stopień: najwyższy.
Systematyczna analiza pomaga uniknąć zgadywania i pozwala poprawnie określić wszystkie cechy gramatyczne wyrazu.
Jak określić przypadek przymiotnika?
Przypadek przymiotnika jest taki sam jak przypadek określanego rzeczownika. Najpierw trzeba więc ustalić przypadek całego połączenia.
Przykład:
„Nie ma czerwonego samochodu”.
Pytamy: nie ma kogo? czego? samochodu. Jest to dopełniacz. Przymiotnik „czerwonego” także występuje w dopełniaczu.
„Przyglądam się czerwonemu samochodowi”.
Pytamy: przyglądam się komu? czemu? samochodowi. To celownik. Przymiotnik „czerwonemu” również jest w celowniku.
„Jadę czerwonym samochodem”.
Pytamy: jadę kim? czym? samochodem. To narzędnik. Przymiotnik „czerwonym” ma ten sam przypadek.
Jak określić rodzaj przymiotnika?
Rodzaj przymiotnika ustala się na podstawie rzeczownika, który jest przez niego określany. W liczbie pojedynczej wyróżniamy rodzaj męski, żeński i nijaki.
Przykłady:
„nowy komputer” – rodzaj męski;
„nowa torba” – rodzaj żeński;
„nowe krzesło” – rodzaj nijaki.
W liczbie mnogiej rozróżniamy rodzaj męskoosobowy i niemęskoosobowy:
„nowi pracownicy” – rodzaj męskoosobowy;
„nowe pracownice” – rodzaj niemęskoosobowy;
„nowe psy” – rodzaj niemęskoosobowy;
„nowe urządzenia” – rodzaj niemęskoosobowy.
Jak określić stopień przymiotnika?
Aby określić stopień przymiotnika, trzeba sprawdzić, czy forma wyraża zwykłą cechę, porównanie, czy największe natężenie cechy.
„szybki samochód” – stopień równy;
„szybszy samochód” – stopień wyższy;
„najszybszy samochód” – stopień najwyższy.
W stopniowaniu opisowym:
„interesujący film” – stopień równy;
„bardziej interesujący film” – stopień wyższy;
„najbardziej interesujący film” – stopień najwyższy.
Nie należy mylić zwykłego wzmocnienia cechy ze stopniowaniem. Wyrażenie „bardzo wysoki” nadal zawiera przymiotnik „wysoki” w stopniu równym. Przysłówek „bardzo” jedynie wzmacnia jego znaczenie.
Krótka ściąga: przymiotnik pytanie i odmiana
Najważniejsze pytania przymiotnika to:
- jaki?, jaka?, jakie?, jacy?;
- który?, która?, które?, którzy?;
- czyj?, czyja?, czyje?, czyi?
W odmienionych formach występują także pytania:
jakiego?, jakiej?, jakiemu?, jaką?, jakim?, których?, której?, którą?, czyjego?, czyjej?, czyim?
Przymiotnik:
- określa najczęściej rzeczownik;
- odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje;
- może być stopniowany, jeśli wyraża cechę jakościową;
- najczęściej pełni funkcję przydawki lub orzecznika;
- zgadza się z rzeczownikiem pod względem gramatycznym.
Taka ściąga pomaga przypomnieć podstawowe reguły, ale najlepszym sposobem utrwalenia wiedzy jest analiza konkretnych zdań.
Praktyczne przykłady z pytaniami
„Na biurku leży gruby zeszyt”.
Jaki zeszyt? Gruby.
„Dziewczynka kupiła żółtą bluzę”.
Jaką bluzę? Żółtą.
„W pokoju stało stare biurko”.
Jakie biurko? Stare.
„Rozmawialiśmy z nowym nauczycielem”.
Z jakim nauczycielem? Z nowym.
„Nie znalazłem swojej czarnej czapki”.
Jakiej czapki? Czarnej. Wyraz „swojej” odpowiada natomiast na pytanie czyjej czapki? i jest zaimkiem przymiotnym.
„Najmłodszy zawodnik zdobył pierwszą nagrodę”.
Jaki zawodnik? Najmłodszy. Wyraz ten jest przymiotnikiem w stopniu najwyższym. „Którą nagrodę?” Pierwszą. Wyraz „pierwszą” jest liczebnikiem porządkowym.
Dlaczego pytanie nie zawsze wystarcza?
Pytanie jest bardzo pomocnym narzędziem, ale nie zawsze pozwala jednoznacznie określić część mowy. Na pytania podobne do pytań przymiotnika mogą odpowiadać również zaimki, liczebniki i imiesłowy.
W zdaniu „Mój brat przeczytał dwie książki” wyraz „mój” odpowiada na pytanie „czyj?”, ale jest zaimkiem przymiotnym. Wyraz „dwie” odpowiada na pytanie „ile?” i jest liczebnikiem.
W zdaniu „Śpiące dziecko leżało w łóżku” wyraz „śpiące” odpowiada na pytanie „jakie?”, ale jest imiesłowem przymiotnikowym czynnym.
Dlatego dokładna analiza wymaga sprawdzenia znaczenia, pochodzenia i właściwości gramatycznych wyrazu. Pytanie jest punktem wyjścia, a nie jedynym kryterium.
Jak unikać powtórzeń przymiotników?
W dłuższym tekście częste powtarzanie tych samych przymiotników może obniżyć jego jakość. Szczególnie często nadużywane są słowa „fajny”, „ładny”, „dobry”, „duży” i „ciekawy”.
Aby uniknąć powtórzeń, warto sięgać po określenia bardziej precyzyjne. Zamiast „ciekawa książka” można napisać „wciągająca powieść”, „poruszająca historia”, „wartościowa publikacja” albo „intrygująca lektura”, zależnie od znaczenia.
Zamiast „duży dom” można użyć wyrażeń „przestronny dom”, „okazała rezydencja”, „rozległy budynek” albo „masywna konstrukcja”. Nie chodzi jednak o mechaniczne zastępowanie wyrazów. Synonim musi pasować do kontekstu.
Znaczenie przymiotników dla precyzji języka
Przymiotniki pozwalają odróżniać od siebie osoby, przedmioty i zjawiska. Bez nich wiele komunikatów byłoby zbyt ogólnych.
Polecenie „Podaj książkę” może być niejasne, jeśli na stole leży kilka książek. Zdanie „Podaj czerwoną książkę” wskazuje konkretny przedmiot. Można je jeszcze doprecyzować: „Podaj grubą, czerwoną książkę leżącą po lewej stronie”.
Przymiotniki pomagają więc odpowiadać na pytania dotyczące cech, przynależności i wyboru. Dzięki nim język staje się dokładniejszy i bardziej funkcjonalny.
Przymiotniki a obrazowość wypowiedzi
Przymiotniki są ważnym środkiem budowania obrazowości. W literaturze pozwalają tworzyć nastrój, oddawać kolory i kształty, charakteryzować bohaterów oraz wpływać na emocje czytelnika.
Porównajmy dwa fragmenty:
„Stał tam dom”.
„Na skraju lasu stał stary, opuszczony dom o ciemnych oknach”.
Drugi fragment jest znacznie bardziej obrazowy. Przymiotniki „stary”, „opuszczony” i „ciemnych” tworzą konkretną atmosferę i mogą zapowiadać tajemnicze wydarzenia.
Należy jednak zachować równowagę. Obrazowość nie wynika z samej liczby przymiotników, lecz z ich trafności i powiązania z całością tekstu.
Przymiotnik w nazwach własnych
Przymiotniki mogą być częścią nazw własnych, na przykład nazw geograficznych, instytucji, świąt lub wydarzeń.
Przykłady:
„Morze Bałtyckie”;
„Góry Stołowe”;
„Uniwersytet Jagielloński”;
„Nowy Rok”;
„Puszcza Białowieska”.
W takich połączeniach zasady pisowni wielką literą zależą od rodzaju nazwy własnej. Nie każdy przymiotnik występujący przy rzeczowniku zapisuje się wielką literą. Należy ustalić, czy jest częścią oficjalnej nazwy, czy zwykłym określeniem.
Przykładowo „morze bałtyckie” zapisane małymi literami może pojawić się jako opis, ale oficjalna nazwa geograficzna brzmi „Morze Bałtyckie”.
Przymiotnik w związkach frazeologicznych
Przymiotniki często występują w stałych połączeniach wyrazowych i związkach frazeologicznych. Ich znaczenie nie zawsze można odczytywać dosłownie.
Przykłady:
„biały kruk” – coś rzadkiego i wyjątkowego;
„czarna owca” – osoba negatywnie wyróżniająca się w grupie;
„złote serce” – wielka dobroć;
„ślepy zaułek” – sytuacja bez dobrego wyjścia;
„zielone światło” – pozwolenie na działanie.
Przymiotniki „biały”, „czarna”, „złote”, „ślepy” i „zielone” nie opisują tu wyłącznie dosłownych cech. Całe wyrażenia mają znaczenie przenośne.
Przymiotnik w porównaniach
Przymiotniki są często używane do tworzenia porównań. Stopień wyższy może łączyć się z wyrazami „niż” lub „od”.
Przykłady:
„Ten dom jest wyższy niż sąsiedni”.
„Ania jest starsza od Kasi”.
„Dzisiejsze zadanie było łatwiejsze niż wczorajsze”.
Stopień najwyższy wskazuje osobę lub rzecz wyróżniającą się w całej grupie:
„To najwyższy budynek w mieście”.
„Ona jest najmłodszą zawodniczką w drużynie”.
„Był to najciekawszy rozdział książki”.
Przy porównywaniu trzeba zachować poprawność logiczną. Porównywane elementy powinny należeć do tej samej kategorii.
Przymiotnik pytanie jako podstawa analizy gramatycznej
Hasło przymiotnik pytanie sprowadza się do prostej reguły, ale jej pełne zastosowanie wymaga zrozumienia odmiany. Podstawowe pytania „jaki?”, „jaka?” i „jakie?” zmieniają formę razem z rzeczownikiem. Dlatego w tekście spotykamy pytania „jakiego?”, „jakiej?”, „jakim?”, „jaką?”, „jacy?” i wiele innych.
Przymiotnik określa rzeczownik i dostosowuje się do niego pod względem rodzaju, liczby i przypadku. Może nazywać cechę, relację albo przynależność. W zdaniu pełni najczęściej funkcję przydawki, ale może być również orzecznikiem.
Podczas rozpoznawania przymiotnika warto zastosować następujący schemat:
- Znaleźć rzeczownik.
- Ustalić, który wyraz go określa.
- Zadać pytanie w odpowiedniej formie.
- Sprawdzić zgodność rodzaju, liczby i przypadku.
- Upewnić się, czy wyraz nie jest zaimkiem, liczebnikiem albo imiesłowem.
Dzięki tej metodzie analiza staje się uporządkowana i znacznie pewniejsza.
Najważniejsze informacje o przymiotniku
Przymiotnik odpowiada przede wszystkim na pytania jaki?, jaka?, jakie?, który?, która?, które?, czyj?, czyja?, czyje?. Określa rzeczownik i przekazuje informacje o jego właściwościach, cechach, relacjach, przynależności albo kolejności.
Jest częścią mowy odmienną. Zmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje. Przymiotniki jakościowe mogą być również stopniowane. Wyróżniamy stopień równy, wyższy i najwyższy.
W praktyce pytanie do przymiotnika trzeba dopasować do rzeczownika. W zdaniu może więc pojawić się pytanie „jaki?”, ale również „jakiego?”, „jakiej?”, „jaką?”, „jakim?”, „jacy?” lub „jakich?”
Nie każdy wyraz odpowiadający na takie pytanie jest zwykłym przymiotnikiem. Podobnie zachowują się zaimki przymiotne, liczebniki porządkowe oraz imiesłowy przymiotnikowe. Dokładne rozpoznanie wymaga uwzględnienia znaczenia i pochodzenia wyrazu.
Świadome stosowanie przymiotników pozwala budować bardziej precyzyjne, obrazowe i interesujące wypowiedzi. Dzięki nim można dokładnie opisywać wygląd, charakter, pochodzenie, materiał, przynależność oraz wiele innych właściwości osób, rzeczy i zjawisk. Wiedza dotycząca zagadnienia przymiotnik pytanie jest więc nie tylko elementem szkolnej gramatyki, ale także podstawą sprawnego posługiwania się językiem polskim.
